Maqala
Baıansóz mátinderdi qurylymdyq taldaýǵa kirispe
Avtory: Rolan Bart (1915-1980). Túpnusqa ataýy: "Introduction à l'analyse structurale des récits" Jarııalanǵan basylym: "Communications" ǵylymı jýrnaly 1966, Tom 8, № 1, 1-27 better. Aýdarǵan: Ulan Erkinbaı. Bul aýdarma – Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstirliginiń granty boıynsha iske asyp jatqan “Kıno teorııasy: Óner bolý kezeńinen post-kınematografııalyq perspektıvalarǵa deıingi tarıhy” atty ǵylymı zertteý jobasynyń ónimi.
Bólim: Kıno
Datasy: 06.11.2017
Avtory: Молдияр Ергебеков
Maqala
Baıansóz mátinderdi qurylymdyq taldaýǵa kirispe
Avtory: Rolan Bart (1915-1980). Túpnusqa ataýy: "Introduction à l'analyse structurale des récits" Jarııalanǵan basylym: "Communications" ǵylymı jýrnaly 1966, Tom 8, № 1, 1-27 better. Aýdarǵan: Ulan Erkinbaı. Bul aýdarma – Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstirliginiń granty boıynsha iske asyp jatqan “Kıno teorııasy: Óner bolý kezeńinen post-kınematografııalyq perspektıvalarǵa deıingi tarıhy” atty ǵylymı zertteý jobasynyń ónimi.
Bólim: Kıno
Datasy: 06.11.2017
Avtory: Молдияр Ергебеков
Baıansóz mátinderdi qurylymdyq taldaýǵa kirispe

Baıansózderdiń /povestvovanıı/ dúnıedegi barlyq túrin sanap shyǵý múmkin emes. Baıansóz turpatty janrlardyń alabóten kóptúrliligi men qandaı sýbstanııaǵa bolmasyn ıkemdiligine tań qalmaý da beımúmkin. Adam balasy qandaı formada bolmasyn, áıteýir óz ómirin áńgimeleýge árkez qumbyl eken. Meıli ol aýyzsha bolsyn, jazbasha bolsyn, meıli ol qozǵalatyn ne qozǵalmaıtyn nysandar arqyly bolsyn, ym arqyly bolsyn báribir. Mıf te, ańyz da, mysal, ertegi, áńgime, epopeıa, tarıh, tragedııa, drama, komedııa, pantomıma, salynǵan súgiret /Ýrsýla Karpachchony eske alaıyq/, vıtraj, kınomatograf, komıks, gazet jańalyqtary, aýyz-eki áńgime bári-bári baıandalady, baıandaıdy. Oǵan qosa, túr jaǵynan múlde erekshe bolyp keletin baıandaý, áńgimeleý – kez kelgen qoǵamda, barlyq dáýirde, barlyq jerde kezdesedi. Adamzat balasynyń tarıhynyń bastalýynan bastap áńgimeleý bastaldy; áńgimeleı almaıtyn jer betinde halyq eshbir jerde, eshqashan bolǵan emes; barlyq taptar, kez kelgen áleýmettik toptar ózderine tán baıansózderin týdyrady jáne túrli, keıde tipti qarama-qaıshy mádenıettegi adamdar da bir áńgime tóńireginde uıysyp jatatyn jaıttar da jıi kezdesedi.[1]  Bul turǵyda, baıansóz – klassıka men qoldanbaly ádebıettiń, ulttyq, tarıhı, mádenı kedergilerdi birtegis etip, ómirdiń ózindeı, dúnıeniń barlyq jerinde kórinis tabady.

Baıansózdiń osyndaı ózine tán besaspaptyǵy bizdi
qyzyqtyrmaı ma? Ásirese, ádebıet tarıhyn zertteýshilerde kóbirek kezigetin onyń
tek ártúrliligin ǵana aıtyp shekteletindeı bul qanshalyqty ishki syryna boı
aldyrmaıtyn qubylys? Al sol ártúrlilikti olardyń araqatynasyn ajyratýda,
ereksheligin aıqyndaýda biz nege súıenemiz, neni negiz etip alamyz? Máselen
keıbir ortaq modelderine nazar aýdarmastan romandy novelladan, ertegini mıften,
dramany tragedııadan qalaı ajyratamyz? Al ondaı izdenister kóptep boldy ǵoı. Baıansózdiń
barlyq túrlerine tán baıandaýdyń ortaq modeli bolǵandyqtan Arıstotelden bastap
zertteýshilerdiń barlyǵy osy taqyrypqa jıi soǵyp otyrdy. Endi buǵanasy bekip
kele jatqan strýktýralızmge de bul forma alabóten qyzyq. Baıansóz mátinderiniń
kóptegen túrlerimen hám ózgeshelikterimen /tarıhı, psıhologııalyq, áleýmettik,
etnologııalyq, estetıkalyq t.s.s./ betpe-bet kelgen zertteýshi, sóıleý
is-áreketiniń qısapsyz túrlerinen olardyń sıpattaý negizi men júıeleý qaǵıdasyn
shyǵarǵysy kep dal bolǵan Sossıýrdiń kepin kıedi. Eger qazirgi kezeńniń aıasynda
aıtsaq onda orys formolısteri men Propp jáne Levı Strosstyń tujyrymdarynyń
bizge kómegi bolǵandyǵyn eske alýymyz kerek. Olar bizdi tómendegideı dıllemaǵa
jeteleıdi: baıansóz mátinder oqıǵalardyń jaı mazmundalýynan ózge túk emes, olaı
bolǵanda, olardy biz kezdeısoqtyqtan týǵan mıftenýshilik bolatyn «óner»,
«talanat» jáne «danyshpan» degen kategorııalarǵa súıene otyryp aıtýymyz kerek.
Bul bir. Nemese, mundaı mátinder kez kelgen taldaýǵa túsetin mátin sekildi
qurylymǵa ıe /ol qurylymdy aıqyndaý óte kóp sabyrdy qajet etse de/. Sebebi,
kezdeısoqtyqtyń kúrdeli kórinisi men negizge súıengen qarapaıym formanyń
arasynda alapat shyńyraý jatady. Jer betinde bastapqy birliktiń ımplııtti
júıesi men olardyń baılanys quraldaryna súıenbeı baıansóz jasaǵan ne quraǵan
adam joq.

Baıansóz mátininiń qurylymyn qaı jerden izdegen abzal?
Álbette, sol mátinderdiń ózinen árıne. Biraq, barlyq mátinderden be? Baıansózge
qatysty qurylymnyń bar ekendigin qabyldaǵannyń ózinde olardy qoldanbaly
ǵylymdardan góri ózge modeldegi ádebı analız jasaý kerek degendi qabyldaýǵa
qınalatyn birqatar zertteýshiler bar. Olar narratologııada taza ındýktıvti ádisti
qoldanýdy tyqpalaıdy, áýeli jekelegen janrlardyń, dáýir men qoǵamdardyń
baıansózdik qurylymyny zerttep  alyp,
sosyn baryp jıyntyq modelge oıysqysy keledi. Bul paıym – qurǵaq qııalmen
parapar. Tipti, bar bolǵany úsh-tórt myń tildi ǵana zertteıtin lıngvıstıkade
mundaı maqsatqa jete almaı otyr. Sol úshin til bilimi aqylǵa salyp dedýktıvti
ǵylymǵa oıysty. Sodan beri ol shyn máninde aıaqqa turyp, ilbip bolsa da alǵa
jyljyp ashylmaǵan dáıekterge boljamdar jasaı bastady. Al mıllıondaǵan baıansóz
mátindermen jumys jasaıtyn narratologııa jaıly ne deımiz sonda? Bul ózi
dedýktıvti proedýraǵa suranyp turǵan joq pa?! Ol áýeli sıpattaýdyń aldyn ala modelin
jasap, sosyn onyń jekelegen túrlerin qarastyrýǵa mindetti. Sonda ǵana
narratologııa ol mátinderdiń tarıhı, jaǵrapııalyq jáne mádenı kóptúrligilin qamtı
almaq.

Sonymen, qısapsyz baıansóz mátinderdi sıpattaý jáne
júıeleý úshin teorııa kerek, sonyń negizinde onyń shet shegin aıqyndap alý basty
mindeti bolýy kerek. Mundaı teorııany jasaýdyń jumysy bastapqyda ózi sodan
kelgen uǵymdardy negizge alǵanda áldeqaıda jeńildeıdi. Qazirgi kezeńde baıansóz
mátinderdi qurylymdyq taldaýdyń negizine lıngvıstıkanyń modelin alý aqylǵa
qonymdy bolar edi.

I. Baıansóz mátinderdiń tili

1. Sóılemnen tysqary

Tildik taldaýdyń aınalasy qymtaýly bir sóılemniń aıasynda
júzege asatyny málim: sóılem – lıngvıstıka ózi aınalysýǵa tolyq quqylymyn dep
sanaıtyn birden bir maksımaldy birlik. Shyndyǵynda, eger sóılem óz aldyna
táýelsiz birlik quraıtyn jınaqylyq retinde kórinse, al kez kelgen sóıleý,
kerisinshe, sol sóılemderdiń birizdiliginen ǵana turady. Alaıda lıngvıstıka
turǵysynan alǵanda dıskýrsta jeke sóılemde kezikpeıtin jańa dúnıe joq. «Sóılem
– deıdi Martıne, - sóıleýdiń barlyq qasıetterin boıyna sińirgen  eń qysqa bóligi  bolyp tabylady». Sonymen, lıngvıstıka
sóılemnen ózge sozylyńqyraq nysan taba almaıdy, basqalaı aıtqanda, sóılemnnen
tysqary basqa da sol sekildi sóılemder bar: jeke gúlge sıpattama jasaǵan
botanıkke barlyq býketti sıpattaýdyń qajettiligi shamaly.

Sonymen qatar, basy ashyq bir másele, ol dıskýrstyń ózi
lıngvıstıka qarastyratyn tilden joǵary qurylymdaǵy tildik habarlar retinde
qurylǵandyǵy. Bul turǵydan alǵanda, dıskýrstyń óz birlikter jıyntyǵy, óz
erejeleri,  óz «grammatıkasy» bar;
sóılemniń kelesi bir jaǵalaýynda turǵan dıskýrs, álbette, ózge bir
lıngvıstıkanyń zertteý nysany bolýy kerek. Uzaq ýaqyt bederinde dıskýrstyń bul
lıngvıstıkasy rıtorıka degen qadirli esimdi ıelenip keldi. Alaıda, túrli tarıhı
qubylmalylyqtyń arqasynda rıtorıka kórkem sóz salasyna ketti. Al kórkem sózdiń
ózi sońynda lıngvıstıkadan túbegeıli bosady. Mine, taıaýda sol úshin bul máseleni
qaıta qoıý kerek boldy. Dıskýrstyń jańa lıngvıstıkasy áli damýdyń qarqyndy
jolyna túsken joq, alaıda, tilshilerdiń ózi onyń qajettiligi jóninde aıtyp
qalady. Bul sımptomatıkalyq dáıek: dıskýrs óz aldyna avtonomdy nysan bola tura
lıngvıstıkanyń bazasynda zerttelýi kerek; eger analızge qatysty qoldanysqa
qolaıly gıpoteza usyný kerek bolsa, onda semıotıkalyq júıelerdegideı dıskýrs
pen sóılemniń uqsas ortaq tabıǵatyn negizge alamyz: bul turǵydan dıskýrs –
basqa emes, úlken bir sóılem, al sóılem bolsa kishigirim dıskýrs. Bul gıpoteza
qazirgi antropologııanyń usynǵan tujyrymdarymen tıimdi úılesedi: Iakobson men
Levı-Stross adamdy onyń árqandaı qosalqy júıeler jasaı alý múmkindigi arqyly
anyqtaýǵa bolatyndyǵyn kórsetti. Sovettik tiltanýshy Vıach.Vs. Ivanovtyń pikirinshe
jasandy tilder tabıǵı tilden keıin paıda bolǵan bolý kerek deıdi. Adamnyń
qajettilikterine oraı tabıǵı til túrli jasandy tilderdiń ómirge kelýine sep
bolady. Demek, biz shartty túrde gomologııalyq qarym-qatynas dep ataıtyn - sóılem
men dıskýrs arasynda qosalqy ekinshi qarym-qatynas bar dep paıymdaýǵa negiz bar.

Baıansóz mátinderiniń tili dıskýrs lıngvıstıkasy
qarastyratyn ıdıomatıkalyq ártúrlilikter ǵana ekeni aıdan anyq, sol sebepti
bizdiń gomologııalyq gıpotezamyzdyń aıasyna saı keledi. Qurylymdyq turǵydan
alǵanda kez kelgen baıansóz mátin sóılemniń modeli boıynsha qurylady: kez kelgen
áńgime – úlken sóılem, al baıandaý túrindegi sóılem -  kishigirim áńgimeniń jobasy, shaqyrtqysy ekeni
anyq. Shyndyǵynda, baıansóz mátinderde negizgi etistik kategorııalardyń barlyǵy
bar. Onymen qosa, «sýbektilerdiń» ózi men olardyń predıkattary da frazalyq qurylym
zańyna baǵynady. Tıpologııalyq aktanttar shemasyn jasaǵan Greımas, kóptegen
baıandaýǵa qurylǵan shyǵarmalar keıipkerleriniń arasyndaǵy qarym-qatynastan
frazany grammatıkalyq taldaý jasaǵandaǵy qarapaıym qarym-qatynasty da baıqaýǵa
bolatyndyǵyn kórsetip berdi. Bul jerde usynylyp otyrǵan gomologııalyq qaǵıda tek
qana evrıstıkalyq qundylyqpen shektelmeıdi, munda til men ádebıettiń
tepe-teńdigin de meńzeıdi. Búginde biz ádebıetti tildi jaı ǵana óz maqsatyndaǵy
qural retinde paıdalanyp qoıa salatyn ónerge jatqyza almaımyz. Til barlyq jerde
saltanat quryp, dıskýrske óz skletin kórsetý úshin janynda aına ustap júgirip
júr. Al ádebıet, ásirese, qazirgi ádebıet, tildiń óziniń ómir súrý zańdylyǵyn
túsindiretin tilge aınalyp otyrǵan joq pa?

2. Maǵynalyq deńgeıler

Lıngıstıka – áýel bastan baıansóz mátinderdiń qurylymdyq
analızge kez kelgen tańbalyq júıeniń, onyń qurylymyn aıqyndaıtyn basty uǵymdy
bere alatyn birden-bir ǵylym. Sonymen birge, ol nege baıansóz mátin jaı ǵana
sóılemder jıyntyǵy emes ekenin jáne qurylymyndaǵy orasan kóp elementterdi
júıeleýge múmkindik beretinin de túsindire alady. Bul uǵym – sıpattaý deńgeıi.

Tildik turǵydan alǵanda sóılemdi birneshe deńgeılerde /fonetıkalyq,
fonologııalyq, grammatıkalyq, kontekstýaldyq/ sıpattaýǵa bolady; bul deńgeılerdi
ıerarhıalyq qatynas baılanystyryp tur; bir jaǵynan alǵanda olardyń barlyǵynyń
ózindik birlik normalary men ózara baılanys erejelerine ıe. Onyń ózi olardy
jeke jeke sıpattaýǵa múmkindik beredi, ol deńgeılerdiń eshbiri jeke óz aldyna
maǵyna berý múmkindigine ıe emes. Kez kelgen birlik ózinen joǵary birlikke
kirgende ǵana maǵynaǵa ıe bolady. Keıde jeke dara frazany sıpattaýǵa bolar,
biraq onyń ózi de jeke esh maǵyna bermeıdi. Ol bir sózdiń bólshegi bolǵanda ǵana
maǵynaǵa ıe bolady, al sóz de óz kezeginde bir sóılemniń bóligi bolýy kerek.
Deńgeıler teorııasy /Benvenısttiń paıymynsha/ elementter arasynda eki túrli
qatynaspen aıqyndalady:   dıstrıbýtıvti
/qatynas bir deńgeıdiń aıasynda qalyptasqanda/ jáne ıntegratıvti /elementter
arasyndaǵy qatynas birneshe deńgeılerdiń arasynda qalyptasqanda/. Budan
dıstrıbýtıvti qatynastyń óz aldyna maǵyna bere almaıtynyn túsinýge bolady.
Demek, qurylymdyq analızdiń maqsutyna saı áýeli sıpattaýdyń birneshe josparyn
aıqyndap olardy ıerarhııalyq /ıntegratıvti/ basymdyqtary boıynsha baǵyndyrý kerek.

Deńgeıler operaııanyń máni. Sondyqtan lıngvıstıkanyń damý
barysyna oraı olardyń sanyn arttyrýǵa degen talpynys zańdy. Dıskýrs analızi
ázirge qarapaıym deńgeılermen ǵana jumys jasaýda. Rıtorıka óz yńǵaıyna qaraı az
degende sıpattaýdyń eki josparyn aıqyndady: disposito jáne elocutio[2] .

Bizdiń zamanymyzdy mıftiń qurylymyn zertteý arqyly Levı
Stross mıfologııalyq dıskýrstyń konstrýktıvti birlikteri ózara bir shoǵyr bolyp,
sol shoǵyr ózara baılanysqa túsý arqyly ǵana maǵynaǵa ıe bolatyndyǵyn kórsetti.
Orys formalısteriniń izimen . Todorov – ishki jikteýge keletin eki iri deńgeıdi
usynady: keıipkerlerdiń logıkasy men is-áreketterin qamtıtyn aıtylatyn tarıh
/baıandaý nysany/ jáne dıskýrsty baıandaıtyn solardyń arasyndaǵy «sıntaksıstik»
baılanystar. Shyǵarmada túrli deńgeılerdi aıqyndap, olarǵa túrli anyqtama berýge
bolady, alaıda, kez kelgen baıansóz mátinniń sondaı deńgeılerdiń ıerarhııasyn
usynatyny taıǵa tańba basqandaı anyq jaıt. Qandaı da bir baıandaýdy túsiný – ol
tek oqıǵanyń qalaı damyp kele jatqanyn túsiný ǵana emes, sonymen qosa ol kózge
baıqala bermeıtin baıandaý jelisiniń zańdylyǵyn da seziný. Áńgimeni oqý – ol bir
sózden ekinshi sózge aýysyp otyrý emes, sonymen birge bir deńgeıden ekinshi
deńgeıge aýysý. Oıymyzdy mysalmen túsindireıik: E.Po «Joǵalǵan hatynda» hatty
tappaǵan polıııa bastyǵynyń jolynyń bolmaýynyń sebebin jiti taldaǵan; óz
mamandyǵynyń aıasynda jasaǵan olardyń sharalarynda min joq deıdi E.Po, polıııa
bastyǵy barlyq buryshty tintip shyqty, «tintý» deńgeıinde ol barlyq múmkindikti
sarp etti. Alaıda, kóz aldynda turǵandyqtan taptyrmaı turǵan hatty tabý úshin
basqa deńgeıge ótý kerek bolatyn: durysy, izshiniń deńgeıinen urynyń deńgeıine.
Sol tárizdi baıandaý qatynastaryn gorızantaldy túrde jerine jetip «tintý»
eshqandaı nátıje bermeýi múmkin. Nátıjege jetý úshin zertteý vertıkaldy da bolý
kerek: áńgimeniń máni onyń sońynda emes, tula boıynda júredi. Ol maǵyna álgi
hat sııaqty kóz aldyńda turady, biraq, bir qalypta izdeı bergen soń ol da kózge
túspeıdi.

Baıansóz mátinniń barlyq deńgeılerin batyl aıqyndaýǵa deıin
edáýir qajyr-qaırat kerek. Mundaǵy usynylyp otyrǵan deńgeılik shema zertteý
aldy sıpatqa ıe, jáne onyń roli taza dıdaktıkalyq bolyp tabylady. Ol zerttelip
qoıǵan jumystarmen qaıshylyqqa túspeı birneshe problemalardy jınaqtap,
toptastyrýǵa múmkindik beredi. Biz baıansóz turpattaǵy shyǵarmalarda úsh túrli
sıpattama deńgeıin aıqyndaýdy usynamyz: «fýnkııa»
deńgeıi /Propp pen Bremonnyń qoldanysyndaǵy maǵynada/;  «áreket»
deńgeıi /Greımastyń keıipkerlerdi aktant tárizdi túsindirgen maǵynasynda/; «baıandaý» deńgeıi /Todorovtyń baıansóz
dıskýrsy deńgeıimen sáıkes keledi/; bul úsh deńgeı bir-birimen ıntegraııalyq
birizdilki qatynasy arqyly baılanysty ekenin eske salamyz. Jekelegen fýnkııa
belgili bir aktanttyń áreket aınalymyna kirgende ǵana maǵynaǵa ıe bolady. Al ol
áreketter óz kezeginde olar týraly bireýler aıtqanda, ıaǵnı, ózindik kodqa ıe
baıandaýdyń nysanyna aınalǵanda ǵana tolyqtaı maǵynaǵa ıe bolady.

II. Fýnkııalar

1. Birlikterdi aıqyndaý

Kez kelgen júıe birlikterdiń kombınaııasy bolǵandyqtan áýeli
mınımaldy baıandaý birlikterin aıqyndap alý kerek.

Osy jerde usynylǵan ıntegratıvti tujyrym boıynsha analız
birliktiń dıstrıbýtıvti anyqtamasy ǵana bola almaıdy – olardyń aıyrym ólshemi
áýel bastan olardyń maǵynalary bolýy kerek. Ózderiniń fýnkııanaldyq sıpatynyń
arqasynda sıýjettiń keıbir sıgmentteri qurylymdyq birlik bola alady: osydan
kelip olardy anyqtaý úshin alynyp otyrǵan «fýnkııa» ataýy kelip shyǵady. Orys
formalısteriniń dáýirinen birlik dep kez kelgen sıýjettik elementti atap
kelemiz. Árbir fýnkııada, munyń máni de osynda, bir otbasy jasyrynyp
otyrǵandaı, sol otbasy túrli deńgeıde óziniń ne basqa deńgeıde baıandaýǵa jańa
elementtermen kóbeıýge múmkindik beredi. Flober «Qarapaıym júrekte» sóz arasynda
polıııa bastyǵynda popýgaı bolǵandyǵyn tilge tıek ete ketse, ol ony keıin
Felıste ómirinde mańyzdy rolge ıe bolatyndyǵyn bilgennen keıin solaı jasap
otyr. Solaısha, álgi detal óz aldyna fýnkııa bolyp, ıaǵnı baıandaý birligine
aınalyp otyr.

Baıansóz hatta barlyǵy da fýnkııanaldy sıpat ala ma?
Barlyǵy /usaq detaldarǵa deıin/ maǵynaǵa ıe me? Áńgimeni túp tuqııanyna deıin
fýnkıonaldy birlikterge bólip tastaý múmkin be?

Keıinirek biz, fýnkııanyń birneshe tıpteri bar ekendigine
kóz jetkizemiz. Sebebi olardyń ózara baılanysynyń arasynda da birneshe tıpter
bar. Alaıda, qalaı bolǵanda da baıansóz mátinderde fýnkııadan ózge eshteńe bolýy
múmkin emes: degenmen, túrli deńgeıde bolsa da onda barlyǵy mańyzǵa ıe. Bul
mańyzdylyq – áńgimeshiniń baıandaý sheberliginiń nátıjesi emes, mátinniń
qurylymdyq bolmysynyń jemisi: eger áreket etip bastalǵan dıskýrs bir detaldy
bólektep alǵa shyǵarsa, ol detal sony qajet etip tur. Tipti keıde detelda eshbir
maǵyna joq bolsa da, onyń sol absýrdtyq ıdeıaǵa qyzmet etip turǵany. Ekeýiniń
biri: ne mátinde bári maǵynaǵa ıe, ne ol eshbir nársege ıe emes. Basqalaı
aıtqanda, óner shým, bos dabyrany bilmeıdi: ol taza júıelilik qaǵıdasymen jumys
jasaıdy. Óner týyndysynda qosalqy, qajetsiz element bolmaıdy, degenmen sıýjettik
birlikterdi baılanystyryp turatyn jipter álsiz, keıde uzynsonar bolyp kelýi
múmkin.

Ondaı maǵyna bildiretin fýnkııalar keıde ártúrli, keıde
tipti kúrdeli nárselerdi bildirýi múmkin. Máselen /«Goldfıngerden»/ «Djeıms
Bond elý jas shamasyndaǵy adamdy kórdi» degen fraza túrli maǵynadaǵy eki
fýnkııanyń aqparatyn arqalaǵan. Bir jaǵynan keıipkerdi jas shamasy onyń portretine
kiredi /máni keıin aıqyndalatyn bul portret budan keıingi bolatyn oqıǵa úshin
óte mańyzdy, biraq qazir onyń «paıdasy» onsha túsinikti emes bolyp tur/; ekinshi
jaǵynan, bul frazadaǵy negizgi bildirilip turǵan maǵyna Bondtyń ol adammen
tanys emes ekendigi: ol degenińiz keltirilgen birlik óte kúshti ózara
baılanystylyq týdyrady degen sóz /qaýiptiń paıda bolǵandyǵyn jáne ony baıqaý
qajettiligin/. Demek, bastapqy fýnkıonaldy birlikterdi aıqyndaý úshin árdaıym
olardyń fýnkıonaldy tabıǵatyn este myqtap ustaý kerek, ári olar baıandaý
dıskýrsynyń dástúrli bólikterimen /árekettermen, abzatarmen, dıalogtar, ishki
monologtarmen t.s.s./ ásirese, «psıhologııalyq» kategorııalarmen /minez-qulyq
túrleri, emoıonaldy jaıy, motıvter men keıipkerlerdiń motıvırovkasy, jasyryn
ıdeıasy/ sáıkes kelýi mindet emes ekenin de aldyn ala bilgen durys.

Baıandaý birlikteri olardyń lıngvıstıkalyq birlikterine
táýeldi emes. Baıansóz mátinder arakidik materıal retinde tabıǵı tilge súıenip
otyrǵanymen olardyń óz tili onymen saı kelmeıdi. Dáliregi, ondaı sáıkestik oryn
alýy múmkin, biraq, ol júıeli sıpat emes okkazıonaldy sıpatqa ıe. Fýnkııany kólemi
jaǵynan áleýetti bolyp keletin birliktiń /ondaı birlik retinde keıde tolyqtaı
shyǵarmanyń ózi ne bir top sóılemder bolýy múmkin/ kómegimen de, kólemi jaǵynan
sóılemnen kishi birliktiń /sıntagma, sóz jáne tipti sózdiń ishindegi jeke bir
ádebı elementter/ kómegimen de aıqyndaýǵa bolady. Máselen, eger biz «Djeıms
Bond qupııa qyzmettiń ishinde kezekshilikte bolǵanda onyń bólmesinde telefon
shyryldady da, Bond tórt tutqanyń birin kóterdi» degendi oqysaq, bul jerde
«tórt» monemasy sózsiz fýnkıonaldy birlikti bildiredi: sıýjetti túsinýge sep
bolatyn bıýrokratııalyq tehnıkanyń joǵarǵy deńgeıin tanytyp tur. Bul jerde
baıandaý birliginiń rolinde tildik birlik emes /«sóz» retindegi/, tek onyń
konnotatıvti maǵynasy /tildik turǵydan alǵanda tórt sózi, jaı qarapaıym «tórt»
maǵynasynan áldeqaıda úlken maǵynaǵa ıe/ ǵana qyzmet etip tur. Mine sondyqtan
keıbir baıandaý birlikteri sóılemniń quramyna kire otyryp ta dıskýrstyń
birlikteri bolyp qala beredi.

2. Birlik taptary

Bul fýnkıonaldy birlikterdi formaldy klasstardyń azdaǵan
sandary boıynsha ajyratý qajet. Maǵynanyń sýbstanııasyna tıispesten, ol
deńgeılerdi aıqyndaý barysynda biz taǵy da túrli maǵynalyq deńgeılerge soǵýǵa
mindettimiz. Keıbir birlikter óz deńgeıindegi birliktermen ózara baılanysty,
kerisinshe keıbir birlikterdi túsiný úshin ózge deńgeıge ótý kerek bolady. Sol
úshin eń basynan eki úlken fýnkııalyq tapty aıqyndaý kerek – dıstrıbýtıvti jáne
ıntegratıvti. Birinshisi Bremon paıdalanǵan Propptyń fýnkııasyna saı keledi.
Alaıda biz ol avtorlardan da egjeı-tegjeıli qarastyramyz, dáliregi biz olarǵa /ózge
de barlyq birlikter fýnkııanaldy sıpatqa ıe ekendigin este saqtaı otyryp/ «fýnkııa»
uǵymyn telımiz. Dıstrıbýtıvti birliktiń klassıkalyq analızin Tomashevskıı jasap
berdi. Máselen, tapanshany satyp alýdyń ózara baılanystylyǵy ol atylǵanda júzege
asady /eger keıipker atpasa onyń erik jigeriniń álsizdigin bildiredi/; telefon
tutqasyn kóterýdiń ózara baılanystylyǵy onyń qaıta ornyna qoıýyn bildiredi;  t.s.s. Integratıvti tabıǵatqa ıe ekinshi iri
klass «ındeksterden» turady /bul sózdiń eń keń maǵynasynda/; munda birliktiń
kelesi qosymsha birlikke siltep jiberetin kezi emes, sıýjettik maǵynany ashýǵa
qajetti qandaı da bir aıqyn paıymǵa jiberedi. Keıipkerlerdiń minezqısyndyq
erekshelikteri, árekettiń «atmosferasy» t.b. tárizdi. Mundaıda birlikti jáne
onyń ózara baılanystylyǵyn dıstrıbýtıvti emes, ıntegratıvti qarym-qatynas
baılanystyryp turady. Qandaı da bir ındekstiń nege qyzmet etip otyrǵanyn bilý
úshin ózge bir joǵary deńgeıge ótý kerek /áreket deńgeıi ne baıandaý deńgeıi/.
Sebebi, ındekstiń máni sol jaqta ashylady.

Fýnkııa men Indeks syndy eki úlken birlik tabyn bólý
baıandaý mazmunyndaǵy mátinderdi belgili bir deńgeıde júıeleýge múmkindik
beredi. Olardyń bir toby joǵary deńgeıdegi fýnkıonaldyqqa ıe /máselen halyq
ertegileri/, jáne bir tobynda ındeksterdiń orny basym /máselen «psıhologııalyq»
romandar/; osy eki polıýstiń arasynda olardyń tarıhı, áleýmettik, janrlyq
tabıǵatyn sıpattaıtyn birqatar aralyq formalar bar. Alaıda, másele munymen
bitpeıdi: joǵaryda aıtylǵan taptardyń árbiriniń ishinen eki baıandaý birlikteri
taptaryn bólip shyǵýǵa bolady. Al Fýnkııa tabyna keler bolsaq, oǵan kiretin
birlikterdiń barlyǵy birińǵaı «mańyzdy» emes; olardyń birqatary mátinde naǵyz
topsalardyń rolin oınaıdy, al birqatary jaı baıandaý keńistigin «toltyryp»
turady. Birinshisin kardınaldy fýnkııalar, ekinshisin katalızator-fýnkııalar dep
ataıyq, sebebi olar qosymsha kómek berý sıpatyna ıe. Fýnkııa bir árekettiń
kelesi bir árekettiń bolyp-bolmaýyna jaǵdaı jasaǵanda kardınaldy bolyp
tabylady. Ondaı áreket keıde oqıǵany týdyrady ne alternatıvti oqıǵaǵa jol
ashady. Bir oqıǵa ishinde telefon shyryldasa, tutqany kóterip, kótermeý múmkindigi
birdeı, soǵan baılanysty oqıǵa ary qaraı túrlene beredi. Al kardınaldy
áreketterdiń ortasyn qaı kezde de qosymsha detaldarmen toltyra berýge bolady. Mysaly
«telefon shyryldady» men «Bond tutqany kóterdiniń» arasyn kóptegen
sýretteýlermen toltyra berýge bolady. Máselen, «Bond ústelge jaqyndady,
temekisin kúlsalǵyshqa saldy degen tárizdi t.s.s.».  mundaı katalızatorlar ıadromen baılanysyna
oraı óziniń fýnkıonaldyǵyn saqtaıdy; alaıda bul birjaqty fýnkıonaldylyq,
basqalaı aıtqanda, ol taza hronologııalyq tabıǵatqa ıe /katalızatorlar eki
sıýjettik jeliniń aıyrymyn ǵana sıpattaıdy/; kerisinshe, kardınaldy fýnkııalardyń
arasyndaǵy fýnkııanaldy baılanys ekijaqty: ol bir mezette hronologııaly jáne
qısyndy; katalızatorlar tek oqıǵanyń ýaqyttyq rettiligin aıqyndaıdy, al
kardınaldy fýnkııalar soǵan qosa olardyń bir-birimen qısyndyq sáıkestigin de
aıqyndaıdy. Shyndyǵynda, sıýjettiń mehanızmi dáıekterdiń qısyndy barysy men ýaqyttyq
birizdiliginiń arqasynda áreketke kóshedi deýge tolyq negiz bar /bir oqıǵadan
keıin oryn alǵan jaıt, sonyń sebebinen oryn alǵan retinde qabyldanady/; ondaı
jaǵdaıda ortaǵasyrlyq sholastardyń baıqaǵanyndaı, sıýjettik mátinder júıeli
túrde jasalatyn qısyndyq qatelikterdiń nátıjesinde paıda bolady dep paıym
jasaýǵa bolar /post hoc, ergo propter hoc * - osydan keıin, osynyń sebebinen
keıin /lat.//. Bul formýla baıansóz mátinderdiń tilinde sóılegen Taǵdyrdyń
óziniń uranyna aınalýy múmkin edi;
kardınaldy fýnkııalarmen jasalǵan sıýjettik karkas oqıǵalar qısynyn
olardyń hronologııasynda «sińirip, jaıyp» jiberý múmkindigin beredi. Bir
qaraǵanda, bul fýnkııalar sonshalyqty tıimdi emes tárizdi kórinýi múmkin;
alaıda, olardyń mán-mańyzy olardyń syrtqy tıimdiliginde /mańyzdylyǵyn, ózgege
uqsamaıtyndyǵyn, salmaqtylyǵyn nemese sıpattalǵan áreketterdiń batyldyǵyn/
emes, árbir elementtiń ishki múmkindigin asha bilýinde jatyr. Kardınaldy
fýnkııalar – baıandaýdaǵy táýekeldi sátter. Esesine mátindegi alternatıvti
núktelerdiń arasyndaǵy keńistikterdi toltyryp júrgen katalızatorlar tynyshtyq,
dem alý, qaýipsizdik aımaǵyn týdyrady. Deı turǵanmen ol tynyshtyqtyń da óziniń
rolderi bar. Sebebi, sıýjettik qatynastarda katalızatordyń fýnkııanaldyq roli
álsiz, biraq ol múlde joq degen emes: kez kelgen detal kez kelgen ýaqytta
katalızatordy oıatyp alyp oqıǵany damytyp ne tunshyqtyryp, ne oqyrman qalaýyn
aldap ketýi múmkin. Bylaı tujyrymdaýǵa bolady: sıýjetti buzbaı birde-bir
kardınaldy fýnkııany joıyp jiberý múmkin emes; dál sol tárizdi baıandaý
dıskýrsyn buzbastan birde-bir katalızatordy joıyp jiberý múmkin emes.

Al ekinshi ıntegratıvti baıandaý birliginiń tabyna keler
bolsaq /Indekster/, olardyń ortaq ereksheligi baıandaý nemese keıipkerler deńgeıindegi
ózara baılanysta paıda bolýynda. Ol birlikter, sonymen, parametrıkalyq
qatynastyń birinshi múshesin bildiredi; al onyń ekinshi ımplııtti múshesi
jekelegen epızodqa ne tolyqtaı shyǵarmaǵa qatysty ekstensıvtiligimen, dıskretti
emestigimen erekshelenedi. Soǵan qaramastan, Indekster tabynda sózdiń mánin
dálme-dál beretin ındeksterdi de atap ótýge bolady /olar keıipker harakterin
ashýǵa kómektesedi, onyń emoıonaldy jaıyn, áreket júrip jatqandaǵy aýrany
sýretteıdi/ jáne solarmen birge aqparattyq
ındekste
r – adamdar men oqıǵalardy ýaqyt pen keńistikte biriktire alatyn.
Máselen, Bond bólmesindegi ashyq qalǵan terezeden eki qoıý bult arasyndaǵy aı
kórindi deý – jazdyń jańbyrly túnin meńzeıdi, al ondaı aýa-raıy óz kezeginde
bizge ázirge beımálim bir oqıǵadan syr shertedi. Olaı bolsa, ındekster
bildiretin maǵyna ımplııtıvti sıpat tanytsa, kerisinshe, ınformanttar
bildiretin maǵyna eksplııtıvti sıpatty tanytady. Indekster rasshıfrovkany qajet
etedi: jaǵdaıdy túsiný úshin oqyrman biraz bas qatyrý kerek; al ınformanttarǵa keler
bolsaq, olar daıyn málimetterdi usynady. Informanttar bular operatorlar, bular
sıýjettik deńgeıde emes, baıandaý deńgeıinde áńgimegen shynaıylyq boıaýyn jaǵady,
túpnusqalyq ıllıýzııasyn syılaıdy.

Iadrolyq fýnkııalar men katalızatorlar, ındekster men
ınformanttar /másele olardyń ataýynda emes ekenin jáne esińizge salamyz/ -
shamamen, ázirge barlyq fýnkıonaldy birlikterdi osylaı bólýge bolatyn shyǵar.
Bul jikteý eki qosymsha túsiniktemeni qajet etedi. Birinshiden, bir birliktiń,
bir mezette eki túrli tapqa jata berýi múmkin: máselen bir staqan sharap ishý
/áýejaı holynda/, - kútýdi bildirse,
bir jaǵynan bul bir atmosferanyń da
nyshany. Basqalaı aıtqanda, keıbir birlikter aralas bolýy da yqtımal. Áreket
barysynda ondaı birlikterdiń naǵyz oıyny júzege asýy múmkin. «Goldfınger»
romanynda Bond, óziniń qarsylasynyń nómerin tintý úshin jaldap alǵan adamynan
jezbezikti /besaspap/ kiltti alady: bul taza kardınaldy fýnkııa; fılmde bul
detal ózgertilgen: Bond qonaqúı kútýshisinen kilt toptamasyn qyljaqtaı otyryp
alady, al ol qarsylyq bildirmeıdi. Bul detal tek fýnkıonaldy ǵana emes, oǵan
qosa qaharmannyń sıpatyn bildirý arqyly /áıelderde joly bolǵyshtyǵy men
qarym-qatynastaǵy erkindik/ ındekstiń de rolin atqarýda. Ekinshiden, joǵaryda
atalǵan tórt tap ta, basqa, lıngvıstıkaǵa jaqyn toptarǵa jatady /bul máselege
biz qaıta oralamyz/. Shyndyǵynda, katalızatorlar, ındekster men ınformanttardyń
ortaq erekshelikteri bar: olar ıadronyń ashylýyna qyzmet etedi. Al ıadrolyq
fýnkııalar bolsa, keıinerek biz tómende kórsetetinimizdeı, bir-birimen qısyndy
baılanysqan azǵana múshelermen sońǵy jıyntyqty quraıdy. Bular bir karkas
ispetti, qalǵandary shama sharqynsha syzylǵan karkastyń bos jerlerin toltyrady.
Osyǵan uqsas jaıtty jaı sóılemderdegi frazalardan da baıqaýǵa bolady. Fraza
tárizdi baıandaý mátinderi de qısapsyz katalızatorlardy qabyldaýǵa beıim.
Mallarme mundaı tıptegi mátinniń qurylymdyq jasalýyna óte úlken mán bergen,
tipti ony óziniń óleńine negiz etip alǵan:

«oıyn súıekteriniń laqtyrylýymen»,
onyń «jıekterimen»,
jáne «bultyqtarymen»,
«kilt sózderimen»
jáne «aınalmaly-sózderimen».

Bul óleń kez
kelgen baıandaý mátini men kez kelgen tildik qurylymnyń belgisi retinde qyzmet
atqara alady.

3. Fýnkıonaldy sıntaksıs

Belgili bir baıandaý turpatyndaǵy sıntagmalar jasaıtyn osy
túrli birlikter qalaısha, qandaı grammatıkaǵa saı bir-birimen jalǵasyp,
qosylady? Fýnkıonaldy kombınatorıkanyń quraldary qandaı? Indekster men
ınformatorlarǵa keler bolsaq olar ózara erkin eshbir qıyndyqsyz qıysady:  máselen, portretten keıipkerdiń mineziniń
erekshelikterin de, onyń azamattyq áleýetin de baıqaı alamyz. Katalızatorlar
bolsa ıadrolyq fýnkııalarmen jaı ımplıkaııanyń qatynasy arqyly baılanysady:
katalızatordyń bar bolýy kardınaldy fýnkııanyń barlyǵynyń buljymas dáleli.
Sebebi katalızator kardınaldy fýnkııaǵa muqtaj, kerisinshe emes. Mundaı ózara
yntymaqtastyq qatynasqa keńirek toqtalý kerek, sebebi baıandaý mátininiń basty
karkasyn sol jasaıdy, jáne baıandaý mátininiń qurylymyn zertteýshilerdi de dál
osy qatynas asa qyzyqtyrady.

Biz joǵaryda, baıandaý mátininiń qurylymynyń hronologııa
men logıkaǵa qatysyn, olardyń keıde aralasyp kelip otyratynyn tilge tıek etken
bolatynbyz. Dál osy ekiudaılyq baıandaý turpatyndaǵy sıntaksıspen baılanysty
basty máseleni ortaǵa shyǵarady. Sıýjettiń hronologııalyq turǵydan ashylýynyń
astarynda onyń bıik logıkalyq qurylymy jatqan joq pa? Zertteýshilerdiń osy
suraqqa qatysty birsheshimge kele almaǵanyna da kóp ýaqyt ótpedi. Búgingi zaman
sıýjet qurylymyna qatysty zertteýlerge bastaý bolǵan Propp oqıǵalardyń ýaqyttyq
rettiligin qysqartý múmkin emes ekendigin kesip aıtty. Olardyń hronologııalyq
baılanysy Propp úshin kúmánsiz shyndyq, sol sebepti ol ertegilik sıýjetti ýaqyttyq
kontınýmm /arasy úzilmeýshilik, turaqtylyq/ aıasynda birjola nyǵaıtýdy qajet dep
sanady.

Alaıda, Arıstoteldiń ózi /áreket birligi arqyly anyqtaǵan/
tragedııa men /áreket birligin emes, ýaqyt birligin kórgen/ tarıhty bir-birine
qarsy qoıý arqyly hronologııaǵa emes, sıýjettik qısynǵa basymdyq beredi. Barlyq
qazirgi zaman zertteýshileri de solaı isteýde /Levı-Stross, Greımas, Bremon,
Todorov/: olardyń barlyǵy túrli taqyrypta túrli pikirde bolǵanymen
Levı-Strosstyń myna tujyrymyn ábden qoldaǵan bolar edi: «Oqıǵalardyń
hronologııalyq rettiligi bıik qosbaǵytty qurylym ishine sińip joǵalady».
Shyndyǵynda, qazirgi analıtıkter baıandaý mátinderin qısynǵa baılap, Mallarmenyń
franýz tiline oraı aıtqanynda ony «logıkanyń tuma najaǵaılary» etip kórsetkisi
keledi. Bizdiń mindet hronologııalyq ıllıýzııalarǵa qurylymdyq sıpattama berýde
bolyp tur; baıandaý ýaqyty baıandaý logıkasynan bólinip shyǵý kerek. Basqalaı aıtqanda,
tildegi ýaqyttyń etistiktiń túrlerine qatysty bolatyny tárizdi, mundaǵy
ýaqyttyq rettilik te  baıandaýdyń
/dıskýrstyń/ qurylymdyq tabyn ǵana kórsetedi deýge bolady. Baıandaý turǵysynan
alǵandaǵy ýaqyt dep aıtyp otyrǵanymyz tipti joq nárse, al bar bolǵan kúnniń
ózinde ol semıotıkalyq júıe elementi tárizdi tek fýnkıonaldy túrde ǵana ómir
súredi. Ýaqyt bul jerde dıskýrstyń emes, referenııa josparynyń enshisinde.
Baıandaý da til tárizdi tek semıologııalyq ýaqytty biledi. Propptyń eńbegi
kórsetip otyrǵandaı, «shynaıy» ýaqyt – ol tek referentik, «realıstik» ıllıýzııa,
jáne qurylymdyq sıpattamanyń da nysany dál osyndaı bolǵany lázim.

Qandaı logıkaǵa baıansóz mátininiń negizgi fýnkııalary
baǵynyshty bolmaq? Dál osy suraq qazirgi tańda asa belsendi talqylanyp, túrli daýdyń
ózegine aınaldy. Sol sebepti biz oqyrmandardy A.-J.Greımas, Kl.Bremon,
.Todorov syndy ǵalymdardyń baıandaýdyń logıkalyq qyzmetine qatysty eńbekterine
qaraı baǵyttaımyz. Alǵashqysyn /bul Bremonnyń joly/ negizinen logıkalyq deýge
bolady: mundaǵy áńgime negizinen baıansóz mátinderdegi adamdar is-áreketiniń
sıntaksısin jasaý, sol arqyly sıýjettik energetıkalyq /eger solaı ataýǵa keletin
bolsa/ qısynyn ashý jaıly. Ekinshi model /Levı-Stross, Greımas/ -
lıngvıstıkalyq: mundaǵy zertteýdegi basty mindet fýnkııa men oppozıııa
arasyndaǵy paradıgmatıkalyq oppozııalardy tabý. Todorov baıqaǵan úshinshi jol,
alǵashqy ekeýinen ózgeshe, sebebi, ol taldaýdy «áreket» deńgeıine /ıaǵnı
keıipkerler/ aýystyrady.

Bul jerde áńgime áli jumys barysyndaǵy úsh gıpotezanyń
birine basymdyq berý týraly emes. Olar da bir-birin joqqa shyǵarmaıdy,
kerisinshe, básekelesedi deýge bolar, ári olar áli jasalý, qalyptasý barysynda.
Bizdiń bir ǵana qosa ketetin nársemiz ol analız shekaralaryna baılanysty.
Baıansóz mátinderden ındeks, katalızator, ınformanttardy alyp tastaǵan kúnniń
ózinde, báribir qaptaǵan kardınaldy fýnkııalardan qashyp qutyla almaımyz.
Olardyń kópshiligi joǵaryda avtorlar keltirgen tujyrym aıasynda taldaýǵa
kelmeıdi. Basqalaı aıtqanda ol avtorlar negizinen baıansóz mátinderdiń iri-iri
jiktelýlerin ǵana qarastyrdy. Endigi jerde barlyq birlikterdi qamtý úshin
baıansóz mátinderdiń sıpattasyn tolyqqandy, asa usaq segmentterine deıin
qarastyrý kerek. Kardınaldy fýnkııalar «mańyzdylyǵyna» qaraı aıqyndalmaıdy.
Máselen «telefon shyryldady» degen eleýsiz fýnkııanyń ózi óz ishinde birneshe
kardınaldy fýnkııalardy  /qońyraý shalý,
tutqany kóterý, sóılesý, qaıta qoıý/ atqarady. Bir jaǵynan bul fýnkııalarǵa
budan da iri sıýjettik sıgmenterdi qosa bilý qajettiligi de bar. Baıansóz
mátinderdiń fýnkıonaldy josparynyń bazalyq birligi retinde tek az ǵana
fýnkııalar toby bola alady, muny biz Bremonnyń izimen, rettilik dep ataımyz.

Rettilik – bir-birimen tilektes negizdegi baılanysy bar
ıadrolyq fýnkııalar tizbegi. Rettilik óziniń bir múshesi ózine tilektes
anteedenti bolmaǵanda ashylady, al basqa bir múshesiniń eshqandaı konsekventi
bolmaǵanda jabylady. Máselen, qarapaıym ǵana bir rettilikti alalyq: túski as
tapsyrys berý, ony alý, jeý, schet boıynsha tóleý;  barlyq osy fýnkııalar tuıyqtalǵan rettilik
týdyrady, basqasha aıtqanda, «túski as» sózine kiretin áreketter jıyntyǵynyń
murtyn buzbaı tapsyrysqa, tólemge áser etetin áreketter bola almaıdy. Shyndyǵynda,
kez kelgen rettilik árdaıym sózdik belgilerge táýeldi. Propp, onyń izin ala
Bremon ertegilik mátinniń iri fýnkııalaryn aıqyndaı otyryp olarǵa ataý berý
qajettiligimen betpe-bet keldi /Aldaý, Zııankestik, Kúres, Kelisim,
Arandatýshylyq t.b./. Mundaı ataýlar tipti «mıkrorettilik» dep aıtýǵa keletin
áreketterdiń barlyǵyna da qajet-aq. Sebebi, olar barlyǵy jıylyp kelip baıansóz
mátinniń matasyn quraıdy. Osyndaı ataýlardyń aktisi analıtıkterdiń ǵana
biliktiligine qatysty ma? Basqalaı aıtqanda, olar taza metalıngvıstıkalyq
sıpatqa ıe me? Iá, kúmánsiz, sebebi olar baıansóz mátinderiniń kodyna tikeleı
qatysty. Bir jaǵynan olardy oqyrmannyń ishki metatiliniń bir bóligi retinde
qaraýǵa bolady: oqý – demek ataý; tyńdaý – demek, tek tildi túsiný ǵana emes,
ony qurastyrý. Rettilikterdiń ataýy mashınkalyq aýdarmada qoldanylatyn
malaqaı-sózderge /sover-words/ uqsańqyraıdy. Bizdiń bolmysymyzda bar baıansóz
tilinde atalmysh negizgi bólimder bar. Qandaı da bir rettilikti qurastyratyn
tolyqqandy logıka olardyń ataýymen ajyramastaı baılanysta. Arandatý rettiligin bastap beretin kez kelgen fýnkııa – óziniń áýel
bastaǵy qoldanystaǵy ataýymen-aq tolyqtaı arandatý barysyn bildiredi. Ol jaıt
baıandaý tilinde osy ýaqytqa deıip ábden pisip qalyptasqan uǵym.

San jaǵynan az ǵasha ıadrolyq fýnkııalardan quralǵan
rettilik qansha mańyzsyz bolyp kóringenimen onyń ózi táýekelge boı aldyrady jáne
onyń munysy taldaýdy aqtap shyǵady. Qarapaıym áreketterdiń logıkalyq tizbek
rettiligi retinde birigýi /mysaly temeki shegý barysy: temeki usyný, ony alý,
tutatý, jaǵý, shegý/ qajetsiz nárse tárizdi kórinýi múmkin. Alaıda osyndaı árbir
núkteden alternatıvti tańdaý, ıaǵnı maǵynalyq erkindik shyǵýy bek múmkin: Djeıms
Bondyń jaldanýshysy Dıýpan oǵan óziniń tutatqyshynan temeki shegýdi usynady, biraq
Bond ony qabyldamaıdy; bul árekettiń máni Bond ınstınktıvti turǵydan odan
qaqpanǵa túsip qalam ba dep qorqady. Demek, kez kelgen rettilik qaýip aldynda turǵan logıkalyq birlikti
usynady, bul óz kezeginde onyń minimo retindegi ashylýyn aqtaıdy. Sonymen birge
ol maxsimo retinde de negizdelgen:
óz-ózimen tuıyqtalǵan, bir ataýǵa bekitilgen rettilik, basqa bir iri
rettilik aıasynda terma retinde fýnkııa atqaratyn jańa bir birlikti týdyrady.
Mine máselen, mıkrorettilik: qolyńdy
usyný, amandasý, qaıta túsirý
; osy Sálemdesý qarapaıym fýnkııa bola alady:
bir jaǵynan ol ındeks rolin atqara alady, ekinshi jaǵynan – tolyqtaı Kezdesý dep
atalatyn bir iri rettiliktiń múshesi bola alady. Demek, baıansóz mátininiń
qurylymy kishkene matrıkalyq elementterden bastalyp, áldeqaıda iri fýnkııalarmen
aıaqtalatyn sıýjettik birliktiń tolyqtaı júıesi arqyly qalyptasady. Álbette, bul
jerde áńgime mátinniń fýnkıonaldy deńgeıine ımanentti elementter ıerarhııasy
jaıynda bolyp otyr. Fýnkıonaldy analızdi biz ret-retimen birlikterdiń irilenýi
arqyly Dıýpannyń temekisinen Bondtyń Goldfıngermen kúresine deıin jetkende ǵana
aıaqtaldy deı alamyz. Mundaı jaǵdaıda fýnkııa pıramıdasy baıansóz mátinniń kelesi
bir deńgeıimen jolyǵady /Áreket deńgeıi/. Sonymen, ishki sıýjettik rettilikti
quraıtyn sıntaksıstik erejelermen birge sol rettilikterdi bir-birimen
baılanystyryp turatyn sıntaksıstik qatynastar /bul jerde - ıerarhıalyq/ da bar
bolyp shyqty. Mundaı kózqaras turǵysynan «Goldfıngerdiń» birinshi epızodyn
tómendegideı «stemmatıkalyq» shemada kórsetýge bolady.

Kómektesýge ótinish

Kezdesý                 Ótinish                            Kelisim

Jaqyndaý            Nazaryn burý                 Sálemdesý                      Jaıǵasý                              Qolyn usyný                  qolyn alý                      jiberý

Kómektesý

Baıqaý                            Tutqyndaý                                Jazalaý               t.b.

Bul
tolyqtaı analıtıkalyq shema. Munda oqyrman termderdiń lınııalyq rettiligin ǵana
baıqaıdy. Alaıda, túrli rettilikke jatatyn termderdiń bir birimen shatasyp,
kıligip qalý múmkindigi de bar ekenin eskerýimiz kerek. Bir rettiliktiń damýy
aıaqtalmaı jatyp ekinshi bir rettiliktiń bastaýy bolyp tabylatyn term bas
kóteredi. Rettilikter kontrapýnktiń qaǵıdasynmen jikteledi, fýnkıonaldy
turǵydan alǵanda baıansóz mátininiń qurylymy fýgaǵa /mýzykanyń polıfonııalyq
túri/ uqsaıdy. Jeke bir shyǵarma aıasynda rettilikterdiń ornalasý barysy tolyqtaı
úzilip qalýy da múmkin. Bul shyǵarmanyń keıbir bloktarynyń odan da iri Áreket
deńgeıimen baılanysy bolǵan jaǵdaıda oryn alady. Máselen, «Goldfınger» romany
bir-birinen fýnkıonaldy turǵydan táýelsiz úsh epızodtan turady. Alaıda,
aktanttar deńgeıinde olardyń arasynda baılanys úzilmeıdi, sebebi qurylymdyq
baılanys pen keıipkerler barlyǵynda birdeı. Bul kóptegen fabýlalardan[3]
turatyn epopeıany eske salady. Epopeıa – bul fýnkıonaldyq deńgeıde jaıylyp
ketken, biraq aktanttyq deńgeıde óz birligin saqtaǵan baıansóz mátin /muny
«Odısseıa» nemese Breht teatry mysalynan kóre alamyz/. Sonymen, toqsan aýyz
sózdiń túıini - fýnkııalyq deńgeılerdi ózderinen joǵary deńgeıdegi, ózderi de
kóbine maǵynany sol jaqtan alatyn alǵashqy deńgeılermen úılendirý qajet eken. Ol
deńgeıdiń aty – Áreket deńgeıi.

III. Áreket 

1. Keıipkerdiń qurylymdyq anyqtamasyn izdeý barysynda

Óziniń «Poetıkasynda» Arıstotel keıipkerlerdi sıýjettik
áreket kategorııasyna baǵyndyrý arqyly olardyń shyǵarmadaǵy rolin ekinshi orynǵa
túsirdi.[4]  Arıstotel,
«haraktersiz» fabýlalar bola beredi, biraq fabýlasyz harakterler bolýy
múmkin emes deıdi. Bul kózqaras klassıkalyq dáýir teoretıkteri tarapynan da
qoldaý tapty /Fossıýs/. Áýelgi kezde keıipkerler árekettiń qarapaıym ǵana
agenti bolyp, atynan basqa eshteńesi bolmady. Keıinirek ol psıhologııalyq tánge
ıe boldy, ıaǵnı «tulǵa» atandy, qysqasy – áreketterine deıin de, keıin de
táýelsiz «jan ıesine» aınaldy. Sıýjettik árekettegi rolderinen bosanyp shyqqannan
keıin, keıipkerler psıhologııalyq sýbstanııa týdyra bastady. Bul turǵydan olar
klassıfıkaııaǵa daıyn boldy. Munyń birden-bir dáıekti mysaly retinde býrjýazııalyq
teatrdyń «amplýa» tizimin keltirýge bolady /erketotaı, qamqor áke jáne
t.s.s./.  qurylymdyq analız óziniń
alǵashqy qadamynan bastap keıipkerlerdiń psıhologııalyq traktovkasyna múlde oń
qabaq tanytpady, tipti ondaı traktovka olarǵa klassıfıkaııalaý múmkindigin
berip turǵan jaǵdaıda da. Osyǵan oraı .Todorov Tomashevskııdiń tipti
keıipkerdiń sıýjettik rolin tolyqtaı joqqa shyǵarýǵa deıin barǵandyǵan aıtady.
Alaıda, ol keıin bul kózqarasyn azdap jumsartty. Al Proppqa kelsek, ol
keıipkerlerdiń sıýjettegi rolin taldaýda joqqa shyǵarmady, alaıda, olardy
qarapaıym shemamen klassıfıkaııalady. Munda ol taldaýǵa negiz etip
psıhologııalyq belgilerdi emes, sol keıipkerlerge tán áreketter aınalymyn ǵana
aldy /Qupııa quraldy Berýshi, Kómekshi, Zııankes jáne t.b./.

Propptyń
dáýirinen beri qurylymdyq analız barysyndaǵy keıipker kategorııasyna qatysty
máselede bir problema udaıy alǵa shyǵyp otyrady: bir jaǵynan, keıipkerler
shyǵarmanyń erekshe deńgeıine jatady, bul muqııat sıpattamany qajet etedi. Sebebi
onsyz keıipkerlerdiń ózge usaq áreketterin taldaý eshqandaı maǵyna bermeıdi, ol
áreketterdi eshkim túsine de almaıdy. Sondyqtan, ómirde «keıipkerlersiz» nemes
eń bolmaǵanda olardyń áreketterine qyzmet etetin «agenttersiz» eshqandaı áńgime
joq dep tujyrym jasaýǵa bolady. Alaıda, ekinshi bir jaǵynan alǵanda, álgi sansyz
«agentterdi» «tulǵalyq» termınder aıasynda júıeleý de, sıpattaý da múmkin emes:  shyndyǵynda, «tulǵany» belgili bir bizge málim
janrlarǵa tán taza tarıhı qubylys retinde qarastyratyn bolsaq, onda tulǵalary
joq tek áreketke qurylǵan bir shoǵyr baıandaý turpatyndaǵy shyǵarmalardy da /halyq
ertegileri nemese keıbir qazirgi zaman mátinderi/ esten shyǵarmaýymyz kerek.
Eger de «tulǵa» kategorııasyn bizdiń dáýir keıipkerlerge qosymsha tańyp jatqan
tek synı raıonalızaııanyń jemisi desek, bul jaǵdaıda da olarǵa «tulǵalyq»
klassıfıkaııa jasaý múmkin emes. Strýktýralıst-analıtıkter keıipker anyqtamasyna
psıhologııalyq termınder berýden qashqaqtap ábden ábigerge tústi. Sol sebepti osy
ýaqytqa deıin ony bir jeke «jan ıesi» retinde emes, /buǵan baılanysty túrli
gıpotezalaryd usynyp/ árekettiń «qatysýshy» retinde anyqtaýǵa tyrysyp keledi. Máselen,
Kl.Bremon boıynsha árbir keıipker óz áreketteriniń rettilik agenti bola alady
/Zııan keltirýshilik, Arandatýshylyq/. Eger rettilik eki keıipker arqyly iske
asqanda /ol bolyp turatyn jaǵdaı/, onda munda eki basymdyq, ne bir árekettiń
eki ataýy bolady /mysaly bir keıipkerdiń basymdyǵynda ol Zııankes bolsa, ekinshi
keıipkerdiń basymdyǵynda ony Aldaý dep ataýǵa bolady/. Jalpy alǵanda kez kelgen
ekinshi qatardaǵy keıipker óz sıýjettik rettiliginiń qaharmany bola alady.
Psıhologııalyq romandy /«Qaýipti baılanystar»/ taldaý barysynda .Todorov,
ondaǵy keıipker-tulǵalardy emes, olardyń arasyndaǵy jıi kezigetin úsh tıptik
qatynasty negizge alady /mahabbatqa, kommýnıkaııalarǵa jáne kómekke qatysy/.
Bul qatynastar qosqyrly erejege baǵynady: bir jaǵynan, bul ózge qatynastarǵa
ótetin derıvaııa erejesi bolsa,
ekinshi jaǵynan, bul osy qatynastardyń sıýjet barysyndaǵy tranformaııasyn
sıpattaıtyn áreket erejesi. Desek te,
«Qaýipti baılanystarda» kóptegen keıipkerlerdiń áreketi bar, «olar týraly
aıtylǵandar» /olardyń predıkattary/ klassıfıkaııaǵa keledi. Sońǵysy A.-J.
Greımas bolsa baıandaý sıpatyndaǵy shyǵarmalardyń keıipkerlerin sıpattaý men
klassıfıkaııalaýdy olardyń kim bolǵanyna qaraı emes, qandaı áreket
jasaǵandaryna qaraı taldaıyq degendi usynady /olardyń aktant ataýy da osy
turǵydan/. Basqalaı aıtqanda, ol keıipkerlerdi úsh semantıkalyq ós boıynsha
bólýge bolady deıdi. Olar – kommýnıkaııa ósi, qalaý ósi /nemese izdeý/ jáne
synaqtar ósi; aktanttar jup-jubymen bólingendikten, baıansóz shyǵarmalarda
kezigetin qısapsyz keıipkerlerde paradıgmatıkalyq qurylymǵa kirgiziledi
/Sýbekt/Obekt, Adresant/Adresat, Kómekshi/Qarsylas/;  belgili bir aktant óz ishine bir shoǵyr
keıipkerler tabyn qamtıtyndyqtan, ol mýltıplıkaııa, sýbstıııa nemese ótkizip
jiberý erejesine saı túrli jaǵdaı men formaǵa aınala alady.

Joǵaryda
keltirilgen úsh tujyrymnyń ortaq jaqtary jetkilikti. Negizgi másele keıipker
anyqtamasyn onyń áreketter sheńberi aıasynda aıqyndaý týraly bolyp otyrǵanyn jáne
bir eske salamyz. Basqasha aıtaqanda, sol áreketter sheńberi turaqty jáne
klassıfıkaııaǵa keledi. Mine, baıansóz mátinderin sıpattaýdyń ekinshi deńgeıi
keıipkerlerdi qamtysa da olardy  Áreketter
deńgeıi dep ataǵan sebebimiz de sol bolatyn. Sáıkesinshe bul sózdi sıýjettiń
tómengi deńgeıindegi naqty áreketter maǵynasynda emes, baıansóz paraksısiniń
/qalaý, habarlaý, kúresý/  kúretamyrly
ósi maǵynasynda túsingenimiz abzal.

2. Cýbekt máselesi

Baıandaý turpatyndaǵy shyǵarmalardyń keıipkerlerin
klassıfıkaııalaýǵa qatysty másele, áli kúnge deıin tolyqqandy sheshilgen joq. Baıansóz
mátinderdegi qısapsyz keıipkerlerdi bir tıpke,
bir topqa jatqyzý máselesinde, álbette, zertteýshilerdiń oıy bir jerden
shyǵady. Sóıte tura, Greımastyń /sál ózgesheleý bolǵanymen Todorovtyń da/ usynǵan
jetekshi keıipkerlerdiń modeline birqatar baıansóz mátinderdiń saı kelmeıtindeı.
Kez kelgen qurylymdyq model ispetti, ol da óziniń kanondyq formasynan
/altyaktanttyq matrıa/ góri tártipke keltirilgen transformaııasy /buzylý,
aralasý, redýplıkaııa, sýbstıtýııa/ jaǵynan mańyzdy. Bul baıandaý turpatyndaǵy
shyǵarmalardaǵy jetekshi keıipkerler tıpologııasyn jasaýǵa úmit beredi. Deı
turǵanmen, mundaı matrıa klassıfıkaııalaýdyń úlken múmkindigine ıe degenniń
ózinde /Greımastyń aktanttary tárizdi/, keıipkerlerdi jeke-jeke taldaý
barysynda álsizdikke urynyp, olardyń baıandaýshylyq rolin, ózgesheligin ashyp
berýde qıyndyqqa ushyraıdy. Eger ondaı basymdyqtar esepke alynǵan kúnde
/Bremondaǵydaı/, keıipkerlerdiń barsha júıesi tipti parshalanǵan kúıge túsedi.
Alaıda, Todorovtyń modeli atalǵan eki kemshilikten de azat, biraq, osy kúnge
deıin ol model boıynsha bir ǵana shyǵarma qarastyryldy. Solaı bola tura, osy
qaıshylyqtardyń barlyǵyn tez arada sheshýge bolady. Keıipkerlerdi klassıfıkaııalaý
barysyndaǵy negizgi qıyndyqtyń máni – jetekshi keıipkerlerdiń kez kelgen matrıa
aıasyndaǵy sýbektiniń ornyn  /sol arqyly
shynaıylaryn/ aıqyndaýda jatyr. Baıansóz mátinderdiń sýbektisi kim? Keıipkerlerdiń abyroıly taby degen
nárse bola ma, joq pa? Bizdiń romandar, túrli jaıttarǵa, keıde asa jaǵymdy da
emes tásilderge salyp, bizdi keıipkerler shoǵyrynyń arasynan basty bireýin
negizgisin bólip alýdy úıretti. Alaıda, qaharmannyń osyndaı abyroılyǵy baıansóz
ádebıetiniń tabıǵatyna saı emes. Bir nysanǵa eki qarsylas kúresetinin
beıneleıtin kóptegen shyǵarmalar bar. Bul turǵydan álgi eki keıipkerdiń
«áreketi» bir-birimen teńesedi. Mundaı jaǵdaıda sýbekt tolyqtaı ekiudaı
jaǵdaıǵa túsedi jáne sýbstıtýııa operaııasynyń kómegimen jıyntyqtyq forma jasaý
múmkin emes. Mundaı jaǵdaıda, múmkin biz, mátinde keıbir tilderde jasalǵan
keıipkerler dýeli jasalatyn arhaıkalyq qarapaıym baıansóz formasymen betpe-bet
kelermiz. Bul dýeldiń bizge qyzyqty bolatyn tusy, baıansóz mátinderdiń keıbir
oıyndarmen týystyǵyn ashyp beretindigi. Máselen keıbir búgingi zaman oıyndarynda
eki tepe-teń jaq bir nysanǵa baryn salyp talasyp jatady. Mundaı model, Greımas
usynǵan jetekshi tulǵalardyń matrıasyn eske salady, jáne munyń eshqandaı
sókettigi joq. Oıyn da óz tilinde baıansóz mátinder men tabıǵı tilderde
kezigetin sımvoldyq qurylymdarmen birdeı erekshelikke ıe bolyp shyǵady. Oıyn – ol
da bir sóılem turpatty nárse. Sonymen, eger keıipkerlerdiń abyroıly tabyn
saqtap qalamyz degenniń ózinde olardy psıhologııalyq tulǵa retinde emes,
grammatıkalyq tulǵa retinde qarastyrýymyz kerek. Onda mátindegi áreketterdi
basqaratyn jekelikti /men/sen/, bireýge baǵyttalǵandy /ol/, ekisıpattaǵy jáne
kóptik kategorııalaryn sıpattaý jáne klassıfıkaııalaý úshin bizge taǵy da
lıngvıstıkalyq modelge júginýge týra keledi.

Múmkin osy grammatıkalyq tulǵalar bizge aktanttar
deńgeıin ashýǵa kilt bolatyn shyǵar. Alaıda, bul kategorııalar referenııa
josparynda emes, dıskýrs aıasynda aıqyndalady. Onda aktanttar deńgeıinde birlik
bolyp tabylatyn keıipkerler de sıpattaýdyń úshinshi deńgeıinde maǵynaǵa ıe
bolady. Ol deńgeıdi biz – Fýnkııa deńgeıi men Áreket deńgeıine qaraǵanda,
Baıansóz deńgeıi dep ózgeshe ataımyz.

IV. Baıansóz

1. Narratıvtik kommýnıkaııa

Sıýjettik mátindegi almasý qatynasy /benefııar men
berýshiniń/ tárizdi, mátinniń ózi de óz kezeginde kommýnıkatıvti aktiniń nysany
bolyp tabylady.
Kez kelgen áńgimede berýshi men alýshy bar. Tildik
kommýnıkaııa aıasynda men/sen
bir-birine absolıýtti qajettilikke ıe. Sol tárizdi baıanshysy men tyńdaýshysy
/oqyrman/ joq áńgime de bolmaıdy. Bul tujyrym qarabaıyr bolyp kórinetin shyǵar,
biraq, áli kúnge deıin osydan qajetti qorytyndy shyǵarylǵan joq. Obaly ne kerek,
baıanshynyń /adresant/ roli jaıly jetkilikti deńgeıde aıtyldy /roman «avtoryn»
solaı atalyp júr, biraq, shyndyǵynda da ol «baıandaýshy ne áńgimeshi» bolyp tabyla
ma? degen suraqty qoıa bermeımiz/, biraq oqyrmanǵa kelgende bizdiń ádebıet
teorııasy uıalshaqtyq tanytyp qalady. Shyndyǵynda, maqsat baıandaýshynyń motıvin
túısinýde nemese áńgimeniń oqyrmanǵa áserin túısinýde emes; mundaǵy maqsat –
áńgimeleý, baıandaý barysyndaǵy baıandaýshy men oqyrman arqyly aıqyndalatyn kodty
sıpattaý. Bir qaraǵanda, oqyrmannyń belgisinen góri baıandaýshynyń belgileri
anyqtaý jáne kópqyrlylaý kórinedi. Shyndyǵynda oqyrmannyń bilgileri baıanshynyń
belgilerine qaraǵanda edáýir kúrdelileý. Baıanshy beıneleýdi toqtatyp, ózine
málim oqyrmanǵa beımálim dáıekterdi jetkize bastaǵan saıyn oqyrmandyq belgi
paıda bolady: baıanshynyń ózine málim aqparatty aıtyp ózin aqparattandyrǵannyń
eshbir máni de joq qoı. Birinshi jaqtan aıtylatyn bir romanda: «bul ǵımarattyń
qojaıyn Leo» delinedi. Osy fraza oqyrmandy bildiretin belgi bolyp tabylady /bul
Iakobsonnyń aıtqan kommýnıkatıvti aktiniń konatıvti fýnkııasyna keledi/.
Qabyldaý belgileriniń klassıfıkaııasy jasalmaǵandyqtan /óte mańyzdy bola tura/,
olardan alshaqtaı turyp, baıanshynyń belgileri jaıynda birer sóz qozǵaıyq.

Baıansóz
mátinniń jiberýshisi, aıdaýshysy kim bolyp tabylady? Osy ýaqytqa deıin osy
saýalǵa, bilýimshe, úsh jaýap usynyldy. Birinshisine saı baıandaýdy tulǵa júzege
asyrady /bul sózdiń taza psıhologııalyq mánine saı/. Ol tulǵanyń esimi bar, ol
avtor bolyp tabylady, ıaǵnı, boıynda «tulǵalyq» pen kásibı sheberlik qatar
ornalasqan bir ındıvıd. Ara-tura bul ındıvıd kezekti bir oqıǵany jazýǵa qolyna
qalam alyp qoıady. Basqalaı aıtqanda, shyǵarma /dáliregi roman/ onyń ishki meniniń
jetkizý quralyna aınalady. Ekinshi tujyrymǵa kelsek, onda baıanshy – jeke tulǵalyq
emes barlyq jerde birdeı kórinis tabatyn besaspap sananyń ıesi. Óziniń oqıǵasyn
aıtý barysynda ol óte joǵary deńgeıde, tipti Qudaıdyń kózqarasy deńgeıinde
turady. Bir jaǵynan, baıanshy óz keıipkerlerine ımanentti /basqalaı aıtqanda
olardyń ishki álemi týraly barlyǵyn biledi/, ekinshi jaǵynan – olardan
alastatylǵan /basqalaı aıtqanda olardyń eshbirimen ózin birdeı dárejede
kórmeıdi/. Úshinshi jańa tujyrymǵa saı /Genrı Djeıms, J.-P.Sartr/, baıanshy óz
keıipkerleriniń biletinin ǵana aıtýy kerek; ondaıda keıipkerleriniń barlyǵy
kezekpe kezek baıanshynyń roline enip turatyndaı áser qaldyrady. Bul úsh
tujyrymnyń da birdeı álsiz tusy olar baıanshy men keıipkerlerdi «tiri», shynaıy
adamdar retinde qarastyrýynda jatsa kerek /bul ádebı mıftiń óshpes qudireti
jaqsy málim/. Solaı bola tura shyndyǵynda, bizdiń kózqarasymyzsha dep aıtaıyq,
baıanshy da onyń keıipkerleri de negizinen alǵanda «qaǵazdaǵy tirshilik ıeleri»
bolyp tabylady ǵoı. Mátin avtorynyń /fızıkalyq/ áńgimeshimen /baıanshymen/
eshqandaı da sáıkestigi joq. Áńgimeshiniń belgileri áńgimeniń ózine ımanentti,
demek ol tolyqtaı semıotıkalyq analızge jatady. Biraq, avtordyń ózi belgilermen
qarýlanǵan dep aıtý úshin, avtordy egemendi sýbekt, al áńgimeni – sol egemendikti
jetkizýshi quraly retinde ǵana qabyldaýǵa týra keledi. Qurylymdyq analız ondaıdy
qabyldaı almaıdy. Oǵan aıtyp jatqan adam
/baıansóz shyǵarmanyń ózinde/ – jazyp
jatqan adam emes /realdy ómirde/
, al jazyp
jatqan adam
– ol ómirde bar adam emes.

Onyń tikeleı maǵynasyndaǵy baıansózdik deńgeı
is-tájirbıede, til tárizdi, jalqy
jáne jalpy – degen eki belgiler
júıesinen ǵana turady. Bul júıelerdiń esimdiktiń birinshi nemese úshinshi jaǵy
arqyly júzege asatyn lıngvıstıkalyq markırovkaǵa áste qajettilikteri joq.
Mysalyǵa, 3 - jaqtan jazylǵan, biraq, shynaıy sýbekt retinde 1 - jaqqa ıe
shyǵarmalardy ne eń bolmaǵanda jekelegen epızodtardy kezdestirýge bolady. Ony
qalaı bilýge bolady? Ol úshin áńgimeni /nemese epızodty/ ol esimdigin men
esimdigine aýystyryp «kóshirip jazý» jetkilikti. Eger mundaı operaııa
gramamatıkalyq jaqtan ózge aıtarlyqtaı ózgeris alyp kelmese, onda biz jalqy
júıeniń sheńberinide qaldyq dep tolyq senimmen aıtýǵa bolady. «Goldfıngerdiń»
basy 3-jaqtan jazylǵanymen, jalpy alǵanda shyǵarma munda Djeıms Bondtyń atynan
baıandalady. Baıandaý satysynyń aýysýyna rewriting
/kóshirip jazýdyń/ múmkin bolmaǵany kerek. Máselen, «ol jastaý keıiptegi elý
jastaǵy adamdy baıqady» jáne t.b. frazalar ol
esimdigine qaramastan taza jalqy fraza bolyp tabylady / «Men, Djeıms Bond,
baıqadym» t.b./. Alaıda, «stakannyń qyryna urylyp syńǵyrlaǵan muzdyń daýysy
Bondqa kútpegen sergektik ákelgendeı boldy» degen baıandaý ákelgendeı boldy sózine bola jalqy bola almaıdy. Dál osy etistik /ol
esimdigi emes/ jalpy formanyń belgisi bolyp tabylady.  Jalpy túrdiń /modýstyń/ dástúrli baıandaýshylyq
túr ekendigi aıdan anyq. Til baıansóz mátinderge tán jáne aorıstterge
/etistiktiń ótken shaq túri grekterdegi/ beıimdelgen bir shoǵyr ýaqyt júıesin
qalyptastyrǵan. Mundaı júıe aıtýshy sýbekttiń otyrǵan osy shaǵyn joıýǵa
baǵyttalǵan. «Baıansóz mátinde – deıdi Benvenıst – eshkim sóılemeıdi». Solaı bola
tura, jalqy túr baıansóz mátinderdi jaılap keledi. Sol sebepti, qazirgi kezdegi
shyǵarmalarda jalqy túr men jalpy túrdiń jıi-jıi almasyp kelip jatqandyǵyna,
tipti keıdi bir sóılemniń ishinde, tańqalarlyǵy joq. «Goldfıngerdiń» tómendegi
frazasy máselen solaı bop keledi:

Onyń kózderi jalqy túr
qońyrkók tústi  jalpy túr
ózin qalaı ustaýdy bilmeı turǵan Dıýponǵa qarady jalqy túr
basqasha aıtqanda, osy qadalǵan janarda ıronııa men ózine baǵyttalǵan ıronııa aralasqan shynaıylyq baıqaldy  

jalpy túr

Bul júıelerdiń aralasyp ketýi, alaıaqtyq maqsatqa qyzmet
etýi múmkin qolaıly tásil ekeni túsinikti. Agata Krıstıdiń detektıvteriniń
birindegi jumbaq – tolyǵymen baıandaý deńgeıindegi alaıaqtyqtyń kómegimen
jasalady. Bir keıipker ishteı sıpattalady da, biraq dál sol ózi adam óltirýshi
bolyp tabylady. Barlyǵy da onyń bir mezette qylmysker sanasymen de, kýáger
sanasyna da ıe bolýǵa yńǵaıly jasalǵan: munda jumbaq tolyqtaı eki júıeni
aralastyryp otyrý arqyly jasalǵan. Ádebıet jaǵalaýynyń qarsy betinde osy
tańdalǵan shemaǵa ne úshin jabysyp qalǵanyn túsiný qıynǵa soqpasa kerek /keıde
bul áreketterdiń eshqandaı nátıje bermeı júrgendigine qaramastan/.

Mundaı qatań júıege talpynys – al ony kóptegen zamanaýı
jazýshylar izdep te júr – estetıkalyq talaptardan shyǵyp otyrǵan joq. Romanǵa
keler bolsaq, ásirese psıhologııalyq, oǵan eki júıeniń aralasýy onyń tabıǵatyna
tán nárse. Onda tulǵa belgisi men tulǵa emesterdiń belgisi alma kezek aýysyp
otyrady. Mundaǵy qaıshylyqtyń máni sol «psıhologııa» taza jalpy túrmen shektelip
qala almaıdy: ondaıda shyǵaramdaǵy tulǵanyń psıhologııalyq mazmuny qaýipti
jaǵdaıda qalady. Psıhologııalyq tulǵanyń lıngvıstıkalyq túrge eshqandaı qatysy
joq. Sońǵysyn baıansóz dıskýrs aıasynda kóńiline, minezine qarap aıqyndaý múmkin
emes. Mine, osy shartty túr qazirgi jazýshylar qozǵap júrgen áńgime nysanyna
aınalyp otyr. Bul jerde áńgimedegi maqsat – baıansóz mátindi taza konstatıvti
regıstrlik qalyptan /osy ýaqytqa deıin bolyp kelgen/ performatıvti regıstr
qalpyna kóshirý jaıyndaǵy óte mańyzdy tóńkeris týraly bolyp otyr /sońǵy kezdegi
kópshilik arasyndaǵy «romandar» jazylmaı júr degen áńgime bekerden beker
týyndaǵan joq/. Munda aıtylym mazmuny aıtylym barysynyń mazmunyna aınalady.
Búginde jazý degenimiz bir nárseni aıtý emes. Ol aıtylý barysyndaǵy dáıekti
jetkizý, ıaǵnı, kez kelgen referentti /ne týraly aıtylyp jatqandy/ sóıleý aktine
aınaldyrý. Mine, nelikten qazirgi ádebıettiń basym bóligi deskrıptıvti emes,
tranzıtıvti bolyp otyr. Sebebi ol osy shaqty sol kirshiksiz taza kúıinde, sol
qalpynda sóıleý barysyna kirgizgisi keledi. Sonda kez kelgen dıskýrs ony
týdyratyn akttiń ózimen, al kez kelgen logos
lexiske
teń kelmek.

2. Aıtyp berý sıtýaııasy

Sonymen, baıandaý deńgeıi mátinniń berýshi men alýshyny
baılanystyryp turǵan baıandaý kommýnıkaııasynyń aıasyndaǵy áreketti qaıta
ıntegraııalaýǵa múmkindik beretin operatorlar jıyntyǵymen, belgilerdiń
narratıvtiliginen jasalǵan. Bul belgilerdiń keıbiri buryn da zerdelengen:
máselen aýyz ádebıetinde oryndaýdyń kodtalǵan erejeleri bar ekeni málim
/metrıkalyq, atrıbıtıkalyq formýlalar t.b./; mundaıda oqıǵany oılap taba
alatyndar emes, baıandaý kodyn sheber meńgergender avtor sanalady. Folklorda
baıandaý deńgeıiniń aıqyn, ári anyq bolǵany sonshalyq onda baıandaýdyń kodtalǵan
belgileri joq ertegini elestetýdiń ózi qıyn /«baıaǵy ótken zamanda» ı.t.p/.
Jazba ádebıetke keler bolsaq, munda da áldeqashan /shyndyǵynda narratıvtilik
belgisi bolyp tabylatyn/ túrli «dıskýrstyq formalar» aıqyndalǵan. Ol Platon
baıqap ary qaraı Dıomedomen damytylǵan avtorlyq aralasý túrleriniń
klassıfıkaııasyna jatady, olar: basy men aıaǵynyń kodıfıkaııasy, sóıleýdiń
ártúrli formalary /oratio directa, oratio indirect >> inquit, oratio
tecta/, baıandaý turpatyndaǵy «kózqarastardy» zertteý t.b. Bul qubylystyń
barlyǵy baıansóz deńgeıine jatady. Osyǵan tolyǵymen hatty da jatqyzýǵa bolady,
sebebi onyń roli «áńgimeni» jetkizýde emes, ony habarlap túsindirip berýde.

Shyntýaıtynda, eki tómengi deńgeıdiń birlikteri baıansóz
deńgeıinde ol aıqyn baıqalǵanda kirigip ıntegraııaǵa túsedi. Áńgimeniń joǵarǵy
túri onyń sıýjettik mazmuny men formasyna teń. Baıansóz deńgeıiniń taldaýǵa
qolaıly ári sońǵy bolatyny da sodan. Biraq ol biz onyń negizinde jatqan
ımanentti erejelerdiń aıasynan shyqpaǵanda júzege asatyn jaıt. Shyndyǵynda,
baıandaýǵa maǵynany tek sol qoldanylyp otyrǵan álem ǵana bere alady. Al baıansóz
deńgeıiniń kelesi bir jaǵynda múlde basqa álem, basqa júıeler, basqa
sýbstanııalar bastalady /áleýmettik, ekonomıkalyq, ıdeologııalyq/.

Lıngvıstıkanyń quzirettiliginiń sóılemmen shekteletini
tárizdi baıansóz analıziniń quzirettiligi de baıansóz deńgeıli dıskýrspen bitedi,
ary qaraı – ózge semıotıkalyq júıelerge aýysý bastalady. Sol tárizdi Sıtýaııa ataýymen shegelengen
lıngvıstıkalyq shegaralar da málim. Sóılemge qatysty Halıdeı «sıtýaııany»
frazaǵa astasqan emes, lıngvıstıkalyq dáıekterdiń jıyntyǵy retinde aıqyndaıdy,
al Prıeto bolsa – «semıotıkalyq akt kezinde ne odan tys alýshyǵa málim habarlar,
dáıekter jıyntyǵy» dep sanaıdy. Kez kelgen áńgimeni «aıtylym sıtýaııasymen»
baılanysty deýge bolady. «Arhaıkalyq» dep atalatyn kezeńde aıtylym sıtýaııasy
joǵarǵy deńgeıli kodıfıkaııamen erekshelengen bolatyn, bizdiń zamanymyzda tek
avangardtyq ádebıet qana oqylym aktisiniń kodıfıkaııasy týraly armandap keledi
/kitaptyń barsha erejege saı kópshiliktiń aldynda mánerlep oqylǵanyn qalaǵan
Mallarmedegideı, saltanatty nemese kitapty kitaptaǵy belgilermen áshekeıleıtin
Bıýtordegideı, tıpografııalyq/. Alaıda bizdiń qoǵamnyń úırenshikti praktıkasy sol,
aıtylym sıtýaııasynyń ózindegi kodıfıııalyq sıpatty múmkin bolǵanynsha
jasyrýynda bolyp tabylady.  Sıýjetke jan
bitiremiz dep qoldanatyn qısapsyz jasandy tásilder, onyń eger solaı aıtý múmkin
bolsa, «bastaý bulaǵyn joǵaltpaq». Olardyń sapyna hat túrindegi romandary,
bireý tapqan-mys delinetin qoljazbalardy, oqıǵany áńgimelegen adamnyń ózimen
kezikken avtorlar, áreketteri tıtr shyqqansha bastalyp ketetin fılmderdi
jatqyzýǵa bolady. Ózderiniń tól kodtaryn jarııalaýǵa qulyqsyzdyq, belgige saı
kelmeıtin belgige muqtajdyq – bul býrjýazdyq qoǵamnyń jáne sol týdyryp otyrǵan
buqaralyq mádenıettiń aınymas tıptik sıpaty. Sóıte tura, bul qubylys jaı ǵana
qurylymdyq epıfenomen eken. Bizdiń kitapty, gazetti ashqandaǵy, teledıdat
qosqandaǵy úırenshikti, baıqala bermeıtin qımyldarymyz búginde bizge qansha
qalypty kórinse de kenetten, tolyǵymen bizdiń bolmysymyzdaǵy, biz qajet etetin
baıansóz kodyn áreketke kóshiredi. Sonymen, baıansóz deńgeı ekijaqty rol oınaıdy.
Bir jaǵynan, aıtylym sıtýaııasymen úzeńgilese otyryp ol mátindi syrtqy, mátin
ashylatyn álemge jeteleıdi. Alaıda, sóıte tura, sol deńgeı shyǵarmanyń tómengi
deńgeılerin bir sheńberge kirgizgendeı bolady, sol sebepti mátinge tuıyqtalyp
bitken sıpat darytady. Ol mátindi basy bútin óziniń tól metatiline aınaldyrady.

V. Baıansóz mátinderiniń júıesi

Tabıǵı tildi eki
negizgi mehanızmderdiń baılanysynyń jemisi retinde aıqyndaýǵa bolady. Bir
jaǵynan dıskrettik birliktiń paıda bolýyna ákeletin jiktelý nemese sıgmentaııa
mehanızmi /forma, Benvenıst boıynsha/,
ekinshi jaǵynan – sol birlikterdi odan joǵary bir deńgeı birlikterine kirgizetin
ıntegraııa mehanızmi /maǵyna/. Osyndaı
ekibirlikti mehanızmdi baıansóz shyǵarmalar tilinen de baıqaýǵa bolady; munda da
jiktelý men ıntegraııa úderisi júrip jatady, munda maǵyna da forma da bar.

1. Ajyratý jáne jazý

Baıandaý formasy
eki túrli múmkindikke ıe: birinshiden, ol sıýjet barysynda belgilerdi ajyrata
alady, al ekinshiden – aradaǵa úzikterdi oıǵa kelmeıtin elementtermen
tolyqtyrady. Bir qaraǵanda sol eki múmkindik te baıandaý erkindiginiń kórinisi
retinde qabyldanady.  Alaıda, shyndyǵynda
baıansóz mátinderdiń mániniń ózi atalmysh múmkindikter tildik júıeniń ózimen
qarastyrylǵandyǵynda.

Belgilerdiń
ajyratylýy tabıǵı tilde de bar. Bul qubylysty Ballı franýz jáne nemis tilderi
negizinde qarastyrǵan. Máselen, keıbir habarlamalar túzetin belgilerdiń syzbasy
/qısyndyq/ buzylsa /máselen, predıkat sýbekttiń aldyna shyqsa/ jáne qalypty
jaǵdaıda bir-biriniń izinen júrýi toqtasa, onda bizdiń dıstaksııamen betpe-bet
kelgendigimiz. Ondaı pishindegi dıstaksııany qoldanýdy toqtatqan abzal. Eger
belgi ishteı súzilip tazartylyp, ajyratylǵan bolsa /frakıonırovan/, onda onyń
bildirip turǵan maǵynasy /oznachaemoe/ jeke dara túsinikti bola almaıtyn birneshe
bildiretinderge ózara /oznachaıýıı/ bólingen. Fýnkıonaldy deńgeıdi taldaý
barysynda biz baıansóz mátinderde de dál sondaı qubylystyń baıqalatynyn bildik. Deı
turǵanmen, sıýjettik birizdilikti quraıtyn elementter birtutas bola tura,
aralaryna basqa birizdilikke jatatyn birlikter kirgende olar da jeke dara jaǵdaıǵa
túsedi: biz joǵaryda baıansóz mátinderdiń qurylymy fýga ispetti dep aıtqan
bolatynbyz. Sıntetıkalyq jáne analıtıkalyq tilderdi bir-birine qarama-qarsy
qoıyp qarastyrǵan Ballıdiń termınologııasyna súıene otyryp aıtsaq, kamtý jáne
qosý tásilderiniń arqasynda baıansóz mátinderdiń tiliniń kóbine sıntetıkalyq
ekendigin moıyndaý kerek. Áńgimeniń árbir núktesi birmázette birneshe maǵynalyq
koordınattar beredi. Máselenkı, ushaq kútip turyp vıskıge tapsyrys bergen Djeıms
Bondtyń áreketi bul jerde polısemııalyq belgi, ıaǵnı bul jerde biz birneshe jaıtty
bir mezette baıqaı alamyz /zamanaýılyq, baı-qýattylyq, saltanattylyq/. Alaıda,
vıskıge tapsyrys – fýnkıonaldy birlik turǵysynan alǵanda, óz máresine jetkenshe
birte-birte keń kontekstke qosyla berýi kerek /tapsyrys berilgen sýsyn, kútý,
jolǵa shyǵý/. Dál osylaı kez kelgen birlik baıansóz mátinniń birizdiligine
kiredi. Deı turǵanmen mundaı mátin óz quramyndaǵy birlikterdiń ajyraýy men
ırradıaııasy arqasynda turaqtalyp qalmaq. Ajyraý qaǵıdaty baıansóz mátinge
óziniń ólshemin qaldyrady. Bul qaǵıdat kóbine bir birine edáýir uzaq túrli
elementterden turatyn qarym-qatynasqa negizdelgendikten jáne adamnyń aqyly men
jadyna súıengendikten ol taza qısyndyq qubylys retinde kórinedi jáne qarapaıym
jáne taza kóshirme túrindegi beınelengen oqıǵalardyń ornyna olardyń
mán-maǵynasyn qoıady. Máselen, ómirde, eki adamnyń kezdesý barysynda biriniń
amandasqanynan soń ekinshisiniń jaýap bermeı qalý múmkindigi tipti joqqa tán.
Esesine baıansóz týyndylarda osy bir birine uqsas eki birlik – múlde basqa
fýnkıonaldy birizdiliktegi uzaq shynjyrly elementterden ajyratylyp tura beredi.
Osylaısha shynaıy ómirden aýly alys ózindik bir álemi bar logıkalyq ýaqyt paıda bolady, sebebi syrtqy shashyraǵan birlikter
birizdiliktegi ıadrolyq fýnkııany baılanystyryp turǵan berik logıkamen
baılanǵan. Shyntýaıtynda, «ustaý» tásili – bul jaı ǵana elementterdi ajyratýdyń
ıntensıvti túri. Bir jaǵynan alǵanda bul tásil – oqyrmanmen baılanysty
ornyqtyra otyryp, taza fatıkalyq fýnkııa oryndaı kele sıýjettik birizdilikti
ashyq qaldyrýǵa múmkindik beredi. Ekinshi jaǵynan ol, oqyrmandy qaýiptenýge
májbúrleıdi: oqyrmannyń ondaı jaǵdaıda paradıgma – ashyq, al birizdilik sol
aıaqtalmaǵan kúıi qalyp qoıady dep ábigerge túsýine tolyq negiz bar. Basqalaı aıtqanda,
bul tásil sıýjettiń logıkalyq buzylýyna alyp keledi. Mundaıda sıýjet árkez  óziniń logıkasyn qaıta qalpyna keltirip
otyratyn bolady. Sonymen, «ustaý» tásili odan saıyn berik etý úshin ony
táýekelge bel baılatyp, baıansóz qurylymymen bir oıyn júrgizip otyrǵandaı áser
qaldyrady; sıýjettiń ıntellqurbandyq qabyldaýynda ol naǵyz trıllıngtiń
fýnkııasyn oryndaıdy. Fýnkııalar arasyndaǵy sıntagmatıkalyq baılanystyń barlyq
álsiz tustaryn asha otyryp, «ustaý» barlyq sezimtaldyq bir mezette
ıntellektýaldy bolyp tabylatyn tildiń basty ereksheligin naqty júzege
asyratyndaı. «Ustaý» óziniń «tolyqtyrýynyń» arqasynda emes, fýnkııasynyń
arqasynda ózgege yqpal etedi.

Árdaıym, bólýge
múmkindik bar jerde tolyqtyryp, biriktirýge de múmkindik bar. Fýnkıonaldy
ıardolardyń arasyndaǵy úziliste árdaıym bos keńistik paıda bolyp otyrady, ony
máńgilik tolyqtyra berýge bolady; osynda óte úlken kólemde katalızatorlar da
sıyp ketedi; biraq, katalızatorlar ózderi jańa tıpologııa qurý úshin sebeptiń
ushyn shyǵarady: katalızaııanyń erkindigi fýnkııalardyń óz mazmunynan da /olardyń
keıbiri, máselen – Kútý, basqalarynan
da jaqsy katalızaııaǵa túsedi/, baıansóz sýbtanııalardyń qasıetterinen de shyǵýy
bek múmkin /jazba til, kıno tiline qaraǵanda edáýir jeńil katalızaııanyń
ıkemine keledi/. Baıansóz mátindi katalızaııalaý múmkindigi onyń ellıpsıstik
formaǵa /sóılemniń bir múshesin alyp tastaý arqyly qurylatyn sóz/ ótýine de
múmkindik beredi. Bir jaǵynan alǵanda, kez kelgen fýnkııa /máselen, «ol
jaqsylap tústenip aldy»/ ol aldyn ala mejelep turǵan barlyq vırtýaldy
katalızatorlarsyz-aq áreket ete alady, al ekinshi jaǵynan, kez kelgen
birizdilikti onyń ıadrolyq fýnkııasymen túıistirýge bolady, al birizdilik
ıerarhııasyn – sıýjettiń mánin buzbastan joǵarǵy deńgeıdegi birlikpen túıistirýge
ábden bolady. Sıýjetti óziniń sıntagmatıkasy tek aktanttar men basty-basty iri
fýnkııalardan ǵana qalyp, ábden syǵymdalsa da bilip, tanýǵa bolady. Basqalaı
aıtqanda, baıansóz mátin ózin qorytyndap, mazmundaýǵa múmkindik beredi /áýelde
bundaı qorytyndaýdy argumentum dep ataǵan bolatyn/. Bir qaraǵanda, kez kelgen
sóıleý formasynyń jaǵdaıy osyndaı bolyp kórinedi. Shyntýaıta kelgende, olardyń
árbiri óziniń jeke dara qorytyndylaý tásilderin qalyptastyrǵan. Máselen,
lırıkalyq týyndyny qorytyndylaý – jaı ǵana ony bildiretin dep qana ataý.
Alaıda, sol operaııanyń ózi óleńdi byt-shytyn shyǵaryp qurtyp ketedi
/qorytyndylaýǵa kele tura, kez kelgen lırıkalyq óleń Mahabbat jáne Ólim
degendi bildiredi/. Osydan kelip óleńdi qorytyndylaýǵa bolmaıdy degen paıym
shyǵady. Al kerisinshe, baıansóz týyndylardy qorytyndylaǵanda olardyń
málimetteriniń ereksheligi, túpnusqalyǵy saqtalady /eger olar qurylymdyq
ólshemderge saı jasalǵan bolsa/. Basqalaı aıtqanda, baıansóz mátin aýdarmaǵa
qolaıly, jáne ol aýdarma barysynda aıtarlyqtaı zııan da shege qoımaıdy.  Mundaǵy aýdarýǵa kelmeıtini sońǵysy, ıaǵnı
baıansóz deńgeıine tıesili tustary. Máselen, baıansózdik belgilerdi romannan kıno
tiline aýdarý óte qıyndyqpen júzege asady. Sebebi, kıno keıbir qalyptan tys
jaǵdaılarda ǵana jeke modýsqa jol beredi. Al eń joǵarǵy narratıvtik qabatqa
kelsek, onyń áýelden  múlde tilden tilge
aýdarylý múmkindigi joq /nemese aýdarylǵan kúnniń ózinde de múlde basqa mándegi
formada beriledi/. Mine sol sebepten, qarama-qarsy baǵytta júre otyryp, baıansóz
mátinder elementteriniń túrli klassıfıkaııasy men bóliný tásilderi arqyly osy
qurylymdy aıqyndaýǵa bolady. Qazirgi kezde bir-birimen básekelese paıda bolyp
jatqan túrli semıotıkalyq júıeler /ádebıet, kıno, komıkster,
radıobaǵdarlamalar/ mundaı analızderdi edáýir jeńildetedi.

2. Mımesıs jáne mán

Baıansóz
mátinderde júrip jatqan ekinshi mańyzdy úderis – ol ıntegraııa úderisi. Belgili
bir deńgeıden alynǵan qubylys /máselen, osy jáne ózge birizdilik/, kóbine
kelesi deńgeıde qaıta kirigip, birlesip ketip jatady /buǵan bir tapqa jatatyn
keıipkerlerdiń áreketinen, bir birinen bólek-bólek áreketterden turatyn joǵary
ıerarhııalyq birizdilikti jatqyzýǵa bolady/. Baıansóz mátinderdiń kúrdeli
qurylysy burynǵy jáne keıingi operaııalardy bir-birimen qııýlastyra biletin
organıgrammanyń kúrdeliligine teń bolyp keledi. Dálirek aıtqanda, óz ishindegi
túrli formadaǵy ıntegraııa mehanızmi – bir qaraǵanda jınaqtaýǵa kelmeıtin túrli
deńgeıdegi kúrdeli birlikti birizge túsirý múmkindigin beredi. Greımastyń
tujyrymyna saı keıbir maǵynalyq birlikterdi ızotopııa
dep atasaq /máselen, belgi men kontekstini sińirip alatyn keıbir birlikterdi/,
onda ıntegraııany – ızotopııa faktory deýge ábden bolady. Árbir ıntegratıvti
deńgeı óziniń ızotopııasyn tómen satyda jatqan deńgeıdiń birligine
ótkizedi,  sol arqyly maǵynanyń
«dandaısyp» ketýine jol bermeıdi, ad ondaı jaıt deńgeılerdiń bólinýine
nemquraıly qaraǵanda mindetti túrde oryn alady. Solaı bola tura, baıansózdik
ıntegraııa – absolıýtti durys úderis deýge de kelmeıdi. Eger biz jazba baıansóz
mátindi óz birliginde qamtýǵa tyryssaq, onda onyń barynsha kodıfıııalanǵan
ıarýstan bastalatynyn baıqaımyz /bul fonematıkalyq nemese tipti merızmatıkalyq
deńgeı/. Sonymen, baıansóz mátinniń ishindegi shyǵarmashylyq keńistik eki kodtyń
arasynda taralady, olar – lıngvıstıkalyq jáne translıngvıstıkalyq kodtar. Mine,
sol sebepti qanshalyqty qaıshylyqty bolsa da, óner
degenimiz kóbine detaldardy tańdaı bilýde eken, al sol aralyqta qııal kodtyń ózin baǵyndyrýǵa múmkindik
beredi. «Shyndyǵynda , - deıdi E.Po, - ónertapqysh adamnyń qııalǵa baı bolatynyn
baıqaý qıyn emes, al shynaıy qııalı adam – basqa emes, analıtıktiń ózi».

Sonymen, baıansóz
mátinniń «shynaıylyǵyna» synı kózben qaraý kerek. Bond kezekshilik etip turǵan
ǵımaratta telefon shyryldaǵanda, avtordyń oıynsha, keıipker «oılanady»:
«Gonkorgpen baılanys árdaıym nashar, ol jaqtan bizge túsý qıyn». Mine, bul jerde
Bondtyń oıy da, telefon baılanysynyń nasharlyǵy da shynaıy aqparatty bermeıdi.
Bálkim bul detaldar shyǵarmaǵa «ómirdegi shynaıylyqty» jaqyndatý jaǵynan tıimdi
bolar, biraq, shynaıy aqparat sońyna qaraı belgili bolǵandaı telefon qońyraýynyń
lokolızaııasynda, jáne ony Gonkongqa baınalystyryp qoıǵandyǵynda. Olaı bolsa,
kez kelgen baıansóz mátinde elikteý kezdeısoq faktor bolyp tabylady. Áńgimeniń
fýnkııasy túsiniksiz bir nárseni beıneleý emes, tabıǵaty mımetıkalyq bolyp tabylmaıtyn
bizge syrly bolyp keletin bir spektakl oınatýda. Kez kelgen sıýjettik
birizdiliktiń «shyndyǵy» belgili oqıǵalardy olardyń tabıǵı birizdiligimen
jetkizip berýde emes, sol birizdilikti quraıtyn logıkanyń berilýinde. Basqalaı
aıtqanda, kez kelgen sıýjettik birizdiliktiń mindeti belgili jaǵdaıattardy jaı
baqylaý ǵana emes, olardyń túpnusqalyq formasyn qubylta bilýde jatyr. Sıýjettik
birizdilik óz bolmysynda ishinde eqandaı qaıtalaýlarǵa jol berilmeıtin basy
bútin nárse. Logıkanyń ózi – sonymen birge barlyq baıansóz mátin munda
emansıpırlik ról oınaıdy. Adamdar kórgen-bilgenderin, sezimderin, bastan ótken
qaıǵy-qasiretterin baıansóz mátinderge artyp otyratyny aıqyn. Aıtylýdyń máni
oqıǵany kózben kórgendeı baıandaýda emes, áńgime eliktemeıdi. Bizdiń roman
oqyǵandaǵy kóńil tolqynysymyz, ol sondaǵy obrazdardy kórgennen bolǵan tolqynys
emes /shyndyǵynda aıtý, áńgimelep berý barysynda biz eshteńeni de kórmeımiz/. Ol
maǵynadan keletin tolqynys. Shynaıylyq turǵysynan alǵanda, áńgimede «bolyp
jatqan nárseler» eshteńeni bildirmeıdi, al áńgimede «oryn alǵan oqıǵa», ol
tildiń ózi, paıda bolǵanyna bárimiz qýanatyn tildiń tól oqıǵasy. Tildiń paıda
bolýyna qaraǵanda, baıandaýdyń paıda bolýy jaıly kóp bilmesek te, baıandaýdy
monologpen bir mezette paıda boldy dep boljam jasaýǵa ábden bolady. Monologtyń
ózi dıalogqa qaraǵanda kóne ónim ekeni málim. Qalaı bolǵanda da, boljamǵa
tereńdemegen kúnniń ózinde, sábıdiń sóılem men baıandaýdy bir mezgilde /shamamen
úsh jasynda/ «jasap yǵatyndyǵyn» moıyndaýymyz qajet.

ESKERTPELER

Oqyrmandardyń
mádenı deńgeıine oraı qabyldaýy da árqalaı bolyp keletin poezııa men
esseıstıkadaǵy jaǵdaı mundaı emes ekenin eske salamyz.

Álbette, áńgimeshiniń «óneri» bar dúnıe: bul belgili bir
qurylymnyń /kodtyń/ negizinde baıansóz mátinderdi týdyra bilý qabileti; mundaı
óner N.Homskııdiń performaııa túsinik saı keledi, jáne mundaı túsinik avtorlyq
«danyshpandyqtan» áldeqaıda alshaq, romantıkalyq sarynda túsindirsek, uǵyndyrýǵa
kelmeıtin tulǵanyń qupııalylyǵy.

Sossıýr aıtyp bergen, biraq jarty ǵasyrdan soń tolyqqandy
aıqyndalǵan hettskiniń a tarıhymen salystyryp qarańyz. /qarańyz: Benvenıst E. Obaıa
lıngvıstıka. M.: Progress, 1974, 50-51 bb. /.

Lıngvıstıkalyq sıpattaýǵa qoıylatyn qazirgi zamanǵy
talaptardy eske sala keteıik: «Tildik qurylymdy tek lıngvıstıkalyq korpýsqa saı
keletin málimettermen ǵana ushtastyrý kerek emes, sonymen birge grammatıkalyq
teorııamen de ushtastyrý kerek, bul sıpattaý korpýsy bolmaq» /Bach E. An
introduction to transformational grammars. New York, 1964, 29 b./. Sonymen
birge, qarańyz: «... tildi formaldy qurylym retinde sıpattaý kerek degen uǵym
qalyptasyp qalǵan, alaıda ondaı sıpattaý aldyn ala sáıkes proedýralar men
ólshemderdi qajet etedi. Jalpy zerttelip otyrǵan nysannyń shyndyǵy onyń ádisinen múlde
bólek bola almaıdy» / Benvenıst E. Obaıa lıngvıstıka, 129 b./.

«Kommıýnıkeıshnniń» osy nomerinde berilgen zertteýlerdiń
kózge uryp turǵan abstraktiligi metodologııalyq sıpatqa ıe; ol birqatar naqty
analızderdiń nátıjelerin tez arada formalızaııalaýǵa degen talpynystan kelip
shyqqan; formalızaııa bolsa jınaqtaýdyń ózge de túrlerine uqsamaıdy.

Biraq mindetti emes, /Kl.Bremonnyń «Baıandaý logıkasynyń
múmkindikteri» eńbegin qarańyz: oryssha aýdarmasy myna eńbekte: «Semıotıka jáne
ıskýsstvometrııa» M.: Mır, 1972, 108-135 bb./ lıngvıstıkadan góri logıkaǵa
qatysty.

Martinet A. Reflexions sur la
phrase // Language and Society. Copenhague
, 1961, 113 b.

Álbette, deıdi Iakobson, sóılem men odan úlken tildik
qurylymdar arasynda jeke aýysymdar bar: máselen, shyǵarmanyń erejesi sóılemniń
syrtynda da júzege asyp jatady.

Dáliregi myna eńbekterdi de qarańyz: Benvenıst E.
Shyǵarmalary H taraý; sonymen qatar: Harris Z.S. Discourse Analysis// language 1952,
№28, 1-30 bb; Ruwet N. Analyse structural d*un poeme francais // Linguistics,
1964, №3, 62-83 bb.

Lıngvıstıkalyq dıskýrstyń bir mindetiniń biri tıpologııa
qurastyrý bolyp tabylady. Aldyn ala dıskýrstyń úsh úlken tobyn bólip qaraýǵa
bolady – metonımıkalyq /baıandaýshylyq/, metaforalyq /lırıkalyq poezııa,
dıdaktıkalyq ádebıet/ jáne entımematıkalyq /ıntellektýaldy dıskýrsııa/.

Tómenge qarańyz, III, 1.

Bul jerde Mallarmeniń lıngvıstıka boıynsha eńbek jazar
aldyndaǵy ıntýıtıvti sezimin eske alǵanymyz durys bolady: «Til oǵan oıdan
shyǵarylǵan dúnıeniń quraly retinde tanystyryldy: ol tildiń ádisin qoldanady
/sol ádisti anyqtaý/». Óz ózimen oıǵa shomǵan til. Aqyr aıaǵynda oıdan shyǵarylǵan
dúnıe adam aqylyn jumys istetetin qural retinde tanylady. Dál sol kez kelgen
ádisti is-áreketke aınaldyrady, sóıtip adam sonyń yqpalynda kete barady» /Mallarme
S. Oeuvres completes. P.: Gallimard, 1945, 851 b./. Mallarmede aıtylǵandy eske
alaıyq: «Oıdan shyǵarylǵan nememe Poezııa» /ibid., 335 b./.

«Lıngvıstıkalyq sıpattaý eshqashan monovalentti bolmaıdy.
Sıpattaý aqıqat ne jalǵan, jaqsy ne jaman, jaramdy ne jaramsyz bolmaıdy» /Halliday
J.K. Linguistique generale et linguistique appliqué // Etudes de linguistique
appliqué, 1962, №1, 12 b./

Integratıvti deńgeı uǵymy Prajalyq mektep tarapynan usynylyp
/qr.: Vachek J. Prague School Reader in Linguistics. Indiana Univ. Press, 1964,
468 b./ keıinnen kóptegen tiltanýshylar tarapynan qoldaý tapqan bolatyn. Bizdiń
oıymyzsha, bul deńgeılerdiń naqtyraq analızderin E.Benvenıst jasady /Shyǵ., H
taraý/.

«Azdap dáldik jetispeıtin termınologııany paıdalana
otyryp, túrli sóıleý úlgilerin reprezentaııalaý maqsatynda qoldanatyn qandaı da
bir deńgeılerdi ereje, sımvoldar t.b. júıesi retinde qarastyrýǵa bolady» /Bach
E. Op. cit., 57-85 bb./.

Rıtorıkanyń úshinshi bóligi inventio bolsa, tilge tıisken
joq: onyń nysany verda emes,  res boldy.

Levi-Stauss Cl. Anthropologie
structurale. P.
: Plon, 1958, 233 b.

Qr.: Todorov
Tz. Les categories du recit litteraire // Communications, 1966, №8.

Bul maqalada men qazirgi kezdegi bedeldi eńbekterge
meılinshe aralaspaýǵa tyrystym.

Qr.: Tomashevskıı B.V. Teorııa lıteratýry. Poetıka. L.:
Gosızdat, 1925. Sál keıinirek Propp fýnkııany «is-áreketke baılanysty
mańyzdylyǵyna oraı, basty keıipkerdiń áreketi» dep anyqtady /Propp V.Ia.
Morfologııa skazkı. L.: Academia, 1928, 30-31 bb./. Joǵaryda keltirligen
eńbeginde .Todorov jáne bir mynadaı anyqtama beredi: «Shyǵarmadaǵy qandaı da
bir elementtiń maǵynasy /nemese fýnkııasy/ dep, onyń jalpy shyǵarmamen jáne onyń
ózge de elementterimen korrelıatıvti baılanysqa túsý  múmkindigin ataımyz»; Greımas bolsa, birlikti
onyń paradıgmalyq korrelıaııalar jıyntyǵy arqyly anyqtaıdy.

Dál osynysymen ol «ómirden» ózgeshelenedi. Ómirde «shý» kez
kelgen kommýnıkatıvti aktige serik bolyp ilesip júredi. Bir nárseniń
túsinilýine kederge bolatyn «shý» álbette, ónerde de onyń orny bar, biraq te
kodpen aldyn ala orny belgilenge element retinde ǵana /máselen, Vattodaǵy
tárizdi/.

Qalaı bolǵanda da ázirge ádebıettegi jaǵdaı osylaı. Munda
bildiretinderdi tańdaý erkindiginiń jaýapkershiligi ózge ónerdiń túrlerine
qaraǵanda áldeqaıda joǵary. Máselen, kıno: mundaǵy tańdaý erkindigi  bildiretinder men bildiriletinderdiń
«uqsastyǵyna» negizdeledi.

Baıandaý turpatyndaǵy birliktiń fýnkıonaldy sıpaty sol
birlik nusqaıtyn deńgeıdiń jaıyna qaraı kóp jáne az mólsherde aıqyn kózge uryp
tur. Eger eki birlik te bir deńgeıge jatatyn bolsa, onda fýnkıonaldy qatynas
óte aıqyn kórinis tabady. Eger fýnkııa baıandaý deńgeıindegi birliktermen
korrelııaııaǵa túskende bul kórinis azdan solǵyn tartady. Máselen, kóptegen
qazirgi zaman mátinderiniń sıýjettik ıntrıgasy aýyz toltyrarlyqtaı mańyzdy emes.
Olar naǵyz maǵynalyq kúshke hat deńgeıinde ǵana ıe bola alady.

«Sıntaksıstik birlikter /kólemi jaǵynan sóılemnen úlken
bolyp keletin/ maǵyna birlikterimen jamalyp jatyr» /Greimas A.-J. Cours de
semantique structurale, cours roneotype, 1964, VI, 5/. Solaısha, fýnkıonaldyq
deńgeıdi zerdeleý jalpy semantıkanyń negizgi bóligi bolyp tabylady.

«... sózdi sóz óneriniń ajyramas birtutas bóligi dep
qaraý, ony «ǵımaratty turǵyzatyn kirpish» retinde qaraýdyń qajeti joq. Bul
elementti odan da jińishke «sóz elementterine» bólip qarastyramyz» /Tynıanov Iý.N.
Problema stıhotvornogo ıazyka // Tynıanov Iý.N. Lıteratýrnyı fakt. M.: Vysshaıa
shkola, 1993, 45 b./.

Osy termınder jáne
budan keıingi keletin termınder de aldyn ala jasalǵan jumys barysyndaǵy sıpatqa
ıe.

Bul Levı-Stross pen Greımas kórsetkendeı, fýnkııalardyń
sıntagmatıkalyq bólinýleri, saıyp kelgende, keıbir jekelegen fýnkııalardyń
paradıgmatıkalyq qatynasyn toqtatý múmkindigine kedergi bola almaıdy.

Fýnkııalardy árekettermen /etistiktermen/, al Indeksterdi
– qasıettermen /syn esimdermen/ tepe-teń qoıýǵa bolmaıdy. Sebebi, Indeksterdiń
rolin oınaıtyn áreketter bolady, ıaǵnı, harakterdiń, atmosferanyń t.b.
«belgileri» retinde qyzmet atqaratyn.

Osyǵan oraı Valerı «jaltaq belgiler» týraly aıtqan. Ondaı
«izin sýytyp ketetin» detaldar detektıvti shytyrman janrda keńinen qoldanylady.

Mýzykalyq shyǵarmanyń óne boıynda turaqtylyǵyn saqtap
qalatyn ondaı elementterdi N.Rıýve parametrıkalyq dep ataǵan.

«Baıansózdiń shekarasy» atty eńbeginde, J.Jenett sıpattaýdyń
eki túrin aıyryp kórsetedi: olar dekoratıvti jáne mándi sıpattamalar. Mándi
sıpattama shyǵarmanyń sıýjettik deńgeıine qatysty bolsa kerek, al dekoratıvti
sıpattamalar – dıskýrstyq deńgeıge. Budan túsinetinimiz dekoratıvti sıpattama
rıtorıkanyń description nemese ekphrasis dep atalatyn tolyqtaı kodtalǵan
bóligin qurady. Qazirgi kezdegi neorıtorıka mundaı sıpattamalarǵa úlken mán
beredi.

Poetıka, 1459 a.

Úzindi: Bremond
Cl. Le messege narrative // Communications, 1964, №4.

Mallarme S. Oeuvers completes.
P.
: Gallimard, 1945, 386 b.

Qashanǵy ózine tán zerektigine basyp, biraq óz ıdeıasyn asa
jalaýlatpaı P.Valerı baıansóz ýaqyttyń statýsyn tómendegishe anyqtady: «Jolbasshy
shylbyr jáne agent rolindegi ýaqytqa degen senim, aralas sóıleý men adam jadyna
negizdelgen» /«Tel Quel», II, 348 b./ jáne shyndyǵynda, ıllıýzııany dıskýrstyń ózi
jasaıdy;

Bul tujyrym Arıstoteldiń kózqarasyn eske túsiredi:
proairesis, ıaǵnı praxis-tiń negizi bolyp tabylatyn árekettiń raıonaldy
tańdaýy. Praxis /praktıkalyq ǵylym/ áreket agentinen bólek, ol eshqandaı da
shyǵarma týdyrmaıdy, sol turǵydan da ol poiesis-ten erekshelenedi. Osy
termınderdi paıdalaný arqyly, sarapshy baıansóz mátinderdiń ishki praksısin qaıta
qalpyna keltirýge talpynady deýge bolady.

Bul jalpy alǵanda, kóbine baıansózderde ushyrasatyn
dramatızaııa úderisin aıqyndaıtyn balamaly logıka /osyny ne anany jasaý/.

Elmslevskııdiń ekijaqty ımplıkaııasyndaı: eki birlik
ózara bir-birin joramaldaıdy.

Tipti osy mıkroskopııalyq deńgeıde de eki elementtiń arasynda bolmasa da, eń bolmaǵanda, birizdiliktiń eki polıýsiniń arasyndaǵy paradıgmalyq túrdiń oppozıııasyn kórýimiz ábden múmkin. Temeki usyný birizdiligi, Qaýiptilik/Qaýipsizdik/bul paradıgma Iý.Sheglovtyń Sherlok Holms jaıly jazǵan eńbekterinde aıqyndalǵan /Senimsizdik,/Basynýshylyq, Agressıvtilik/Dostyq degen astarly paradıgmalardyń bar ekenin joramaldaıdy.

Bul kontrapýnktty onyń tıpologııasyn qaperge ala otyryp,  orys formalısteri tapty. Ol sóılemniń «kúrdelengen» qurylymynyń negizgi tıpteri týraly oılanýǵa májbúr etedi /Tómende qr.: V, 1/.

Klassıkalyq komedııanyń «keıipkerlerdi» emes, tek «akterlardy» ǵana bilgenin esten shyǵarmaıyq.

«Keıipker-tulǵa» býrjýazııalyq dáýir romanynda meılinshe saltanat qurdy: máselen, «Soǵys pen beıbitshilikte» Nıkolaı Rostov – izgi, sertine adal, erminezdi, elgezek jan; Andreı knıaz – jikshil, qyńyr t.b.. Olardyń basynan ótip jatqan oqıǵalar sol keıipkerlerdi daralap aıqyndap beredi, biraq olardy jasap shyqpaıdy.

Eger «keıipkerge» qarsy qazirgi bir shoǵyr belgili ádebıetshiler bas kótergen bolsa, ondaǵy maqsat keıipkerdi joıý úshin emes /ol múmkin de emes/, tek onyń daralyǵyn joıý úshin, al bul endi tipti basqa másele. Keıbir keıipkerleri joq syndy bolyp kórinetin romanda /máselen, Fılıpp Sollerstiń «Dramasy»/, jeke daralyq tolyqtaı joıylyp, birinshi kezekke til shyǵady. Solaı bola tura, basty tulǵa til bolyp tabylatyn mundaı romandarda aktanttardyń negiz bolyp tabylatyn qatynastary saqtalady. Ondaı ádebıetter «sýbekt» kategorııasymen tanys, alaıda endigi jerde olar – tildiń «sýbektisi».

Greimas A.-J. Semantique structurale. P.: Larousse, 1966, 129 b.

Oqıǵany qoıýlandyratyn bul operaııalar psıhoanalızde jan-jaqty negizdelgen. «Gamlet» haqynda Mallarmeniń baıqaǵany bar: «Ekinshi kezektegi keıipkerler qajet! Shynaıy sahnada barlyǵy da túrli tıpterdiń sımvolıkalyq ózara sáıkestigine saı nemese olardyń qaısibir keıipkerge baǵynyshtylyǵyna oraı júzege asyp jatady ǵoı» /Mallarme S. Op. cit., 301b./.

Máselen, sýbekt pen obekt bir tulǵa bolyp tabylatyn shyǵarmalardy da ataýǵa bolady. Bul adamnyń ózin-ózi tanýǵa talpynýy, óz birtektiligin izdeýi jaıly áńgimeler / «Altyn esek» /. Shyǵarmalardyń taǵy bir tobyn sýbektiń maqsaty ret-retimen ornymen bir obektiden ekinshisine aýysyp otyratyn dúnıeler quraıdy / «Bovarı hanshaıym» /, t.b..

Ý.Eko tarapynan jasalǵan Djeıms Bond jaıly romandardyń analızi tilden góri oıynǵa arqa súıeıdi /qr.: Eco U. James Bond: une combinatoire narrative // Communications, 1966, №8, 77-93 bb./.

Qr.: «Jalpy lıngvıstıkanyń negizderi» atty eńbegindegi E.Benvenıst tarapynan jasalǵan grammatıkalyq tulǵa túsiniginiń analızi.

Oqyrmanǵa qaratylǵan mundaı fraza, oǵan kózin  qysyp turǵandaı áser qaldyrady. Kerisinshe, «Sonymen, Leo jańa ǵana shyqty» degen sóılem baıanshynyń óz belgisi bolyp tabylady, basqalaı aıtqanda áldebir «tulǵanyń» paıymynyń quramdas bóligine kiredi.

.Todorovtyń «Ádebı baıansóz kategorııasy» atty eńbeginde oqyrman obrazy men baıanshy obrazy jaıly aıtylady.

«Joǵarǵy jaqtyń kelekesi turǵysynan  endi qaı ýaqytta jazar eken? Iaǵnı olarǵa tóbeden qarap turǵan Jaratýshynyń kózqarasy turǵysynan» /Flaubert G. Preface a la vie decrivain. P.: Seuil, 1965, 91 b./.

Bulaı bólip qaraý bizge de qyzyqty, sebebi tarıhı turǵydan alǵanda kóptegen baıansóz shyǵarmalardyń /aýyzsha áńgimeler, halyq ertegileri, epıkalyq dastandar t.b./ avtorlary joq.

J.Lakan: «Ózge bireýdiń aıtyp otyrǵan sýbektisimen men de aıtyp otyrsam, ol sýbekt bolyp tabyla ma?».

Qr.: Benvenıst E. Shyǵ..

Jeke modýs: «Oǵan tipti eshteńe ózgermegendeı bolyp kórindi» t.s.s. Bul tásil A.Krıstıdiń «Rodjer Ekroıdtyń óliminde» oǵan da dóreki kórinedi. Onda adam óltirgen kisi «men» dep ashyq aıtady.

Performatıv jaıly qr.: S.Todorov. Les categories du recit litteraire // Communications, 1966, №8. «Men soǵys ashamyn» degen tirkes, performatıvtiń klassıkalyq mysaly bola alady: bul tirkes eshteńeni «tizbekke almaıdy» jáne «sıpattamaıdy». Onyń maǵynasy shyǵarmanyń óziniń aktimen birge joǵalady.

Logos/Lexis oppozıııasy jaıly J.Jenettiń «Baıansóz shekarasy» atty eńbegin qarańyz.

Genus activum vel imitativum /dıskýrske avtorlyq aralasýdyń joqtyǵy: teatr, máselen./;  genus ennarativum /tek aqyn ǵana sóıleıdi: sentenııa, dıdaktıkalyq dastandar/; genus commune /eki janrdyń aralasýy: epopeıa/.

Solersen H. Melange Jansen, 150 b.

Halliday J.K. Linguistique generale et linguistique appliqué // Etudes de linguistique appliqué. 1962, №1, 6 b.

Prieto L.J. Principes de noologie. La Haye, 1964, 36 b.


  • [1] Barthes R. Introduction alanalyse stucturale des recites // Communications, 8 P., 1966, p. 1-27
  • [2] Dispositio /lat./ - «ornalasý»; antıkalyq rıtorıkada ornalasý jaıly ilimde sóıleýdi kirispe, baıandama, qurastyrma jáne qorytpa dep bólgen. Elocutio /lat./ - «sóıleý» - mazmuny sózderdi irikteý olardyń baılanysy men sóıleý aıshyqtary bolyp tabylatyn rıtorıkanyń basty bóligi.
  • [3] Arıstotel. Poetıka. 1456, a 10. – Aýd. eskertpesi
  • [4] Sonda, a 23. – Aýd. eskertpesi