Maqala
Janr jaıynda sóz qozǵaıyq... I
Nıl Geıman men Kazýo Ishıgýronyń suhbaty. Esterińizge salar bolsaq, ótken aptada Nobel komıteti 2017 jyldyń ádebıet atalymy boıynsha syılyǵyn Kazýo Ishıgýroǵa buıyrdy dep jarııalaǵan bolatyn.
Bólim: Mádenıet
Datasy: 12.10.2017
Avtory: Еділбек Дүйсенов
Maqala
Janr jaıynda sóz qozǵaıyq... I
Nıl Geıman men Kazýo Ishıgýronyń suhbaty. Esterińizge salar bolsaq, ótken aptada Nobel komıteti 2017 jyldyń ádebıet atalymy boıynsha syılyǵyn Kazýo Ishıgýroǵa buıyrdy dep jarııalaǵan bolatyn.
Bólim: Mádenıet
Datasy: 12.10.2017
Avtory: Еділбек Дүйсенов
Janr jaıynda sóz qozǵaıyq... I

Orys tilinen tárjimalaǵan Edilbek Dúısenov


I bólim

Eki áıgili ádebıetshi jazýshylyq saıasatyn,
qylysh kúrestirý ónerin jáne aıdaharlardyń ekonomıkalyq paıdasy haqynda
talqylaıdy.

Kazýo Ishıgýronyń keıingi jazylǵan romany
týraly Nıl Geımannyń jazǵan taldaýy fentezı janry men uly ádebıet arasyndaǵy
shekaralar jaıly pikirtalastar qaqtyǵysyn bastap berdi. Nıl Geıman jáne Amanda
Palmer redakııalaǵan «Jańasha memlekettik qaıratker» jýrnalynyń arnaıy
shyǵarylymy úshin osy avtorlardyń ekeýi de janrlyq baıanda hám jazýshylyq
evolıýııasy týraly áńgimelesti.

Nıl Geıman: Janr jaıynda sóz qozǵaıyq. Nege
bul másele sonshalyqty rezonans t
ýdyrdy? Sizdiń «Jer qushqan
alyp»
(The Buried Giand) romanyńyz osy janrdaǵy
jankúıerlerge tanys elementterdiń kóp sanyn qamtıtynyna qaramastan, fentezı
janry retinde jarııalanǵan joq. Shamasy, ol ádebı kederginiń eki jaǵynda da
turyp, oqyrmandardy qyzyqtyrǵan sekildi. Ýrs
ýla Le Gýınniń tulǵasyndaǵy fentezı jankúıerleri:
«Bul fentezı jáne ony sizdiń moıyndama
ýdan bas tartýyńyz dál qazirgi ýaqytta janr jazýshysy bolý
qanshalyqty qıyn ekenin kórsetedi» dedi. Sodan soń, Mıtıko Kakýtanı «The New
York Times» gazetine sholý jazyp, kútpegen qıyndyqtarmen betpe-bet keldi. Sol ýaqytta,
oqyrmandar men synshylardyń kópshiligi kitapty belgili bir janrǵa jatqyzý úshin
qınalmaı-aq, jáı ǵana odan úlken sezim alyp jatty.

Kazýo Ishıgýro: Men ózimdi uzaq ýaqyttar
boıyna jalǵasyp kele jatqan pikirtalastar maıdanyna túsip ketkendeı sezinemin.
Ózimniń turaqty oqyrmandarymnyń: «Ne bolyp jatyr? Munda ogrıster (Shotlandııa mıfologııasyndaǵy usqynsyz ári
qasiretti alyptar)
qaıdan júr?» degenin kúttim, mundaı pikirtalastar
qaqtyǵysy oryn alady dep oılamadym. Adamdar nege sonshalyq qamqorlyq jasaıdy?
Qandaı janrdy basqalarǵa qaraǵanda jaqsyraq deýge bolady? Tipti, bulaı bólinýdi
oılap shyǵarǵan kim? Nelikten olar meni belgili bir syzyqty kesip ótkendeı
sezinedi?

Nıl Geıman: Menińshe, aýlada 1920-1930
jyldar bolǵanda, barlyǵy jáı ǵana sizdiń kelesi romanyńyz týraly áńgimelesip
júrýshi edi. Dıkkens «Jańa jyldyq áýen» (A Christmas Carol) romanyn jaryqqa
shyǵarǵanda, eshkim zardap shekken joq, «A, bul qurmetti jazýshymyz kenetten
fentezı jazǵyshqa aınalyp ketipti! Qarańdar, munda san-sapat sıqyrlar men
elester órip júr» dedi.

Kazýo Ishıgýro: Bálkim, barlyǵy aıtyp
júrgen janrlyq shekaralar jaqynda ǵana paıda bolǵan jáne ony baspagerler oılap
tapqan shyǵar? Árıne, belgili bir janrǵa jatatyndyǵyn anyqtaýǵa arnalǵan
erekshelikter bar da shyǵar jáne bulaı bólinýdiń paıdaly jaǵy bolýy da múmkin.
Biraq, meni bul shekaraǵa oqyrmandar men jazýshylardyń sonshalyqty nazar aýdaryp
jatqandyǵy alańdatady. Olar bul bólinýdi qandaı da bir jantúrshigerlik nátıjege
aparyp soǵatyndaı qabyldaıdy ári jazýshy qaı janrda jazatynyn shyǵarmasyn
bastamastan buryn «jeti ret ólshep, bir ret kesýi kerek» dep oılaıdy.

Nıl Geıman: Maǵan janrdyń mynadaı
tustary unaıdy: bógde adam, eger ol jerde týylmaǵan bolsa, ózin óziniń ydysynda
emesteı sezinedi, óıtkeni baıyrǵy jergilikti turǵyndar oǵan kúdikpen qarap:
«Ózińniń ǵylymı fantastıkańa barmadyń ba, dosym, seniń sol jaqta bolǵanyń
unaıdy» deıdi.

Kazýo Ishıgýro: Nemese: «Eger qalasań, kel,
biraq saǵan bizdiń erejemen ómir súrýge týra keledi».

Nıl Geıman: Meniń oıymsha, mysaly, ishinde
tyńshylar júretin romandar men tyńshylyq romandardyń arasynda úlken aıyrmashylyq
bar, quddy keı sátterinde kovboı qylań beretin romandar men kovboılyq romandar
syqyldy. Kolıfornııalyq kıno óneriniń oqytýshysy Lında Ýılıamstyń Hardkordyn (Hard
Core) oqyǵan soń, taqyrypty qabyldaýym tolyǵymen ózgerip, mende bir esýas
teorııa paıda boldy. Bul pornografııany janrdyń jeke bir túri retinde taldaǵan
alǵashqy kitaptardyń biri boldy.

Onda bul janrdy tııanaqtaý úshin, biz
mıýzıkldik tájirıbege súıenýimiz qajet delinedi, sebebi, mıýzıkldiń sıýjetteri
ánniń birin-biri, ústi-ústine qabattasýyna jol bermeıdi, jáne logıkalyq
tizbektiligi arqyly qatar-qatar sapqa turǵyzady. Keıipkeri jetispegendi súırep,
sonsoń hor odan ármen eliktirip, sergek oryndaıtyn, jáne aqyr aıaǵynda
kóńildester qosylǵanda barlyq kedergini japyryp tastap, merekelik kóńil-kúıde
aıaqtalatyn jeke ánder bar.

Sonda men «shyndyǵynda barlyq ádebı
janrlarǵa osy túkpirden, osy jaqtan qaraýǵa bolady ǵoı» dep oıladym, óıtkeni,
kez kelgen janrdyń tabynýshylary shyǵarmalardan izdeıtin áldebir syzyqtar,
shekaralar bar ǵoı. Eger bir kovboılyq romandar bolatyn bolsa, sahnadaǵy tóbeles
pen janjaldyń bolýyn, bas qarsylasy qalaǵa ketip qalyp, unamdy batyrdyń ony
tosyp qalǵanyn kútemiz. Oqıǵasy Jabaıy Batysta oryn alatyn romanda osynyń
barlyǵy bolýy shart emes, mundaı jaǵdaıda kovboılyq romandardy unatýshylar
aıryqsha túńiliste bolady, sebebi siz olardy úlken raqattan aıyryp tursyz ǵoı.

Kazýo Ishıgýro: Mundaıda, janrdy janr
retinde qalyptastyrýǵa erekshelikter bolatyn elementterdi jáne mindetti emes,
biraq janrdy quraıtyn, oǵan tán negizderdi de ajyratyp, anyqtap alýymyz shart.
Vesternderge atys-shabys tán dúnıe delik. Biraq, ol bolmasa da oqıǵa oqyrmandy
eliktiredi.

Nıl Geıman: Iá, dál solaı. «Jer qushqan
alypta» (
The Buried Giand) meni tań qaldyrǵan osy dúnıe. Onda
adamdar ótkir synamen shaıqasyp, aqyr sońy birin-biri óltirip tynatyn birneshe
sahna bar, jáne osynyń barlyǵy quddy bir kóz aldymyzda shyn ómir ótip jatqandaı
aıtarlyqtaı jyldamdyqta oryn alady, jáne kóbinese sondaı jyldamdyqta aıaqtalyp,
keıipker jerge qulap túsedi de, qaısybir qyzyl jylan arqasynan jorǵalap bara
jatqan shaqta, kenet «Oh, bul qan ǵoı» dep túsine bastaısyń, ári «kóz aldyna
qylysh saıysyn ǵana keltirip otyrǵan fentezı oqyrmany bul kórinisti kútpedi ǵoı»
dep oılaısyń.

Kazýo Ishıgýro: Eger men qaqtyǵystar
sahnasyn jazý barysynda janr týraly oılansam, durysy, samýraılyq fılmder men
vesternder týraly oılar em. Samýraılyq fılmderde qas jaýlar birine-biri uzaq
qarap turady; odan keıin kenet qaqtyǵys burq etedi de, bári aıaqtalady.

Ózińiz qalaı oılaısyz, eger men
jazýshylyq qyzmetime fentezı janryn baǵdarlap alsam, ne ister edim? Adamdarym
qylyshyn bulǵańdatyp, áńgime soǵar ma edi?

Nıl Geıman: Sizde mindetti túrde
qylyshtar shaıqasy oryn alar edi. Otyzynshy jyldary kórkemdigi joq fentezı
janryndaǵy romandardyń biri «Syna men Sıqyr» bolyp edi: onda árdaıym sıqyr
saltanat quryp, áskerler bir-birimen alyp qylyshtar arqyly shaıqasyp, kezek-kezek
bir-birimen jolyqqanda san túrli dybystar shyǵaryp júrýshi edi... biraq
jazýshylarǵa sóz sanyna qalamaqy tólemegende, mundaı sahnany jarty betke-aq
syıdyrýǵa bolar edi.

Kazýo Ishıgýro jáne Nıl Geıman. Illıýstraııa: Tım Makdonah

Kazýo Ishıgýro: Bes jasymda alǵash ret
Ulybrıtanııaǵa kelgenimde, meni batys mádenıetinde «Zorro» tárizdi fılmderdegi
jaýyngerlik sahnalar tań-tamasha etýshi edi. Men, barlyq tájirıbe men iskerlikti:
jeńimpaz ben jeńilgendi, ómir men ólimdi jalǵyz sátke jınaqtaıtyn samýraılyq
dástúrge úırenip qaldym. Samýraılyq dástúrdiń tórkini – jelekjoldy tropıktik jemis
aǵashynan Kýrosavanyń dinı fılmderine deıingi aralyq. Jáne, menińshe, tek osynda
ǵana sıqyr óneri óz ornyn taýyp, soǵystar men qaqtyǵystarǵa ynta qoıyldy. Sonsoń
men Nottengemdik sherıftiń rólindegi Bezıl Retboýn (Kazýo Ishıgýro munda azdaǵan qatelikter jiberedi: 1938 jyly «Robın
Gýdtyń shytyrmandary» fılminde Bezıl Retboýn Nottengemdik sherıftiń oqqaǵary
jáne oń qoly – Gaıa Gızborn myrzanyń rólinde oınaıdy - aýd.)
men Robın
Gýdtyń rólindegi Errol Flınniń qaqtyǵysyn kórdim, jáne olar qylyshtaryn
aıqastyryp, qolmen synaptaryn qaıta-qaıta bulǵańdatyp turyp uzyn-sonar áńgime
júrgizdi; munyń negizgi ıdeıasy, kórip otyrǵanymyzdaı, qarsylasyn jarqabaqqa
tyqsyrý úshin áńgimege tartatyny egjeı-tegjeıli, talqylanyp túsindiretin
sıýjetpen aıaqtalady.

Nıl Geıman: Bizdiń tap qazir aıtyp
otyrǵanymyz bir ádebı-janrlyq dástúrden ekinshisine ótý dep atalady.

Kazýo Ishıgýro: Maǵan vesternder qatty
unaıdy, ásirese burynǵy ýaqyttardaǵysy. 1950-jyldardan bastap atys-shabystar
shekten tys qııalǵa qurylyp ketti ári birqalypty sarynǵa túsip aldy. Tapanshalaryn
shyǵaryp bir-birine qarama-qarsy turǵan eki adamnyń arasyndaǵy únsizdik tym
uzaqqa sozyldy. Birge-bir atystyrýdyń ıdeıasy shyn shaıqastardyń ıdeıasynan múldem
kereǵar jatyr: odan da bireýiniń artynan ekinshisi kelip, taqaǵan tapanshasyn
basa salǵany áldeqaıda jaqsy. Bul turǵyda «Ilıada»- sóz joq, tańǵalarlyq.
Dýelderi tipten tabıǵattan tys. Troıa jazyǵynda surapyl, joıqyn shaıqas ótetini
kózdelip otyr, jáne bul haostyń túıini bir ásker ekinshini keziktiredi ári ekeýi
áńgimege baılanady. Suraq qoıylady: «Sen kim boldyń? Shyqqan tegiń jaıly
aıtshy?». Sosyn olar ózderiniń babalary jaıly tarıhpen almasady, ári qaraı biri
ekinshisine «Bilesiń be, meniń ákem seniń ákeńdi jıhan kezip júrgen shaǵynda
keziktirgen, sol ýaqytta oǵan ádemi tekshe syılaǵan» deıdi. Osylaısha shaıqaspaq
bolǵan eki batyrdyń aınalasyna móldir kúmbez ornaǵandaı bolady. Sodan soń olar
ne shaıqasady, ne qaqtyǵysty toqtatýǵa sheshim qabyldaıdy, óıtkeni bir-birine ish
tartyp qalǵan edi. Gektor men Ahıllestiń arasyndaǵy sheshýshi jekpe-jekter nemese
ózge de sahnalar Errol Flınnen góri Kýrosavanyń rýhyna jaqyn.

Bunan da pornografııa men mıýzıklder
teorııasyna oralaıyq. Sizge bul sonshalyqty unady ma?

Nıl Geıman: Iá, maǵan keremet unady,
sebebi taqyryp janrdy anyqtap bermeıdi ǵoı. Janrlar kitap dúkeni sóresine
birdeı tıptegi ózderiniń ókilderi jetkilikti jınaqtalyp bolǵan sátte ómir súre
bastaıdy, ári bul qaı kezdegi de ólshemi emes. Amerıkadaǵy bir kitap dúkeniniń
jumysshysy maǵan Borders dúkeniniń (Borders
Books ataýymen alǵash Mıchıgan shtatynda ashylǵan kitap dúkeni, qazir- kitaptar
jelisi- aýd.)
qyzmetkeri bolǵan shaqta basshylyq tutynýshylar onda bas
suqpaıtyndyqtan qorqynyshty saryndaǵy kitaptardy joıýǵa sheshim qabyldaǵanyn, jáne
oǵan qaı kitap ǵylymı fantastıkaǵa, nemese fentezıge, qaısysy trıllerge ketý
keregin anyqtaý tapsyrylypty.

Kazýo Ishıgýro: Demek, qorqynyshty saryndaǵy
kitaptar janr retinde joǵaldy ǵoı?

Nıl Geıman: Olar kitap dúkenderinde
bólim retinde belgili bir deńgeıde ómir súrýin toqtatty. Qorqynyshty saryndaǵy
ádebıetterdiń mazmunynyń ómirinen tabys taýyp otyrǵan kóptegen adamdar óz
kitaptaryn satylymǵa bermeı turyp, óziniń kim atalatyndyǵyn tańdaıtyn ýaqyt
jetti. Shyn máninde, trıller janrynda basylyp shyǵyp jatqan kóptegen shyǵarmalar
osydan 20 jyl buryn qorqynyshty saryndaǵy shyǵarmalar bolyp jarııalanar edi.

Kazýo Ishıgýro: Marketıngtik sanattar meniń
renishimdi týdyrmaıdy, biraq men baspagerler men kitap dúkenderin qospaǵanda
olar bireýlerdiń qajetine jaraıdy dep oılamaımyn.

 

                                               *
* *

Nıl Geıman: «Meni qaldyrma» (Never Let
Me Go) kitabyna oqyrmandar tarapynan áser qandaı boldy? Shamalaýymsha, sol
ýaqytta sizden ǵylymı-fantastıkalyq romandy kútpedi dese de bolady, al sizdiń
kitabyńyz, tipti adamdar týraly bolsa da, bir sózben ǵylymı fantastıkaǵa jatady.

Kazýo Ishıgýro: Maǵan sol sátte ǵylymı
fantastıka qazirgi fentezı sekildi súriner jerimdeı bolyp kórinbedi. ǴF-oılar
ártúrli janrdaǵy shyǵarmalarda qoldanylyp keldi ári Orýelldiń «1984»-i, H.J.Ýels,
jáne basqa da avtorlar negizin qalaǵan ǵylymı fantastıka dástúrin áste esten
shyǵarýǵa bolmaıdy.

Degenmen, on nemese on bes jyl buryn ǴF-elementterdi
«Meni qaldyrma» (Never Let Me Go) romanyna qoldaný oıyma kelmedi. Shyn máninde,
90-jyldary men bul romandy jazýǵa eki ret oqtaldym, tek bar joǵy baǵytymdy
durys anyqtaı almadym. Úshinshi talpynysymda ǵana, shamamen 2001-jyldary, kenetten
sol: «eger men keıipkerlerdi ish-qurylys múshelerin donorlyqpen almastyra beretin
klondar etsem, sonda ǵana oqıǵa sátti bolmaq» degen oı kele qaldy.

Budan buryn, neǵurlym shynaıy ahýaldarmen
jumys isteı otyryp, «jas keıipkerlerge qart adamdarǵa tán úlken tájirıbe tabýǵa
qalaısha ıtermeledim? Bul máseleniń qalaı ortaq bir úlgisin jasap shyǵarýǵa
bolady» degen qıyndyqtarǵa toly jaǵdaılarmen betpe-bet keldim. Sonda basyma:
olardyń barlyǵy qandaı da bir aýrýmen nemese radıoaktıvti zattarmen baılanysta
bolsyn, sonyń saldarynan olardyń ómiri aıtarlyqtaı qysqarady degen oıdan basqa,
eń nashar nusqalar keldi.

90-jyldary negizgi ádebı aǵymdardyń
aýysý aýa-raıyn sezindim. Ishinde shyǵarmashylyǵyna úlken qurmetpen qaraıtyn Devıd
Mıtchell bar jas jazýshylar býyny paıda boldy. Barlyq áńgime menen 15-16 jas
kishi, «Jaǵalaý» romanynyń jaryq kórýinen soń tanymaldylyqqa ıe bolǵan dosym –
Aleks Garlend týraly – ol maǵan ishinde «28 kún ótken soń» romany bar, aqyr
aıaǵynda qanisher týraly bir mándegi emes ózi jumys jasaǵan birneshe
kınosenarııler kórsetti. Sodan soń ózi basqarylatyn ushaqtyń Kúnge barýy týraly
«Kúnniń jaryǵy» romanyn jazdy. Aleks maǵan grafıkalyq romandar týraly aıtty.
Alan Mýr, Frenk Mıller t.b. jumystaryn qarap shyǵýymdy ótindi. Sondyqtan jańa
energııa, jańa shabyttyń týylýynyń arqasynda toqsanynshy jyldary ǴF-ǵa múldem
basqasha kózǵaraspen jańa býynnyń kelgenin moıyndadym. Múmkin, buryn mende
qurby-qurdastaryma degen isinip-qabynǵan teris túsinik bolǵan bolýy múmkin,
biraq osy jas avtorlardyń arqasynda olardan qutyldym. Qazir men barynsha
qolymnan kelgen tásilderdi tájirıbede qoldana alamyn. ǴF jankúıerleri meniń
«Meni qaldyrma» romanymdy jyly qabyldady. Jáne, shyn máninde, ózim habarsyz bola
turyp, «Jer qushqan alypty» fentezı retinde kórmeı-aq, fentezı janryn kesip
óttim, tek men ol jerde ogrılar bolǵanyn qalaǵam.

Nıl Geıman: Meni bárinen de buryn
tańǵaldyratyny, Dj.Tolkın «Saqınalar ámirshisin» jazǵan ýaqytta, Ý.H.Odenniń
alǵashqy bólimi týraly «The New York Times» jazǵanyn qospaǵanda, eshkim ony
fentezı janryndaǵy roman sanatyna jatqyzǵan joq. Bul ózi ishinde ogrıler men
alyp órmekshiler, sıqyrly saqına, elfter kezdesip qalatyn, bulardyń bári sol
bette bolýy tıis, múddeli bolǵan jáı ǵana roman edi. Buryn kitaptar kóbinese
osylaı jazylatyn edi, al siz «Jer qushqan alypty» qalaı jazdyńyz: avtor ózge
janrmen shuǵyldanyp júrdi, kenetten onyń roman jazǵysy keldi, aıtar oıyn
oqyrmanǵa jetkizý úshin kitapqa demi búkil álemdi sıqyrly tumanmen qursap
tastaıtyn aıdahardy engizdi nemese oqıǵany postartýrandyq álemnen ákelýge týra
keldi, jáne bul sózsiz ogrıler men perızattar bolýy tıis edi. Modernıstik
poezııa, onyń ústine shynaıy kórkem proza jazǵan, tipti Blýmsberrı tobyna (jazýshylar men sýretshilerden, kembrıdj
túlekterinen turatyn, kúrdeli otbasylyq, shyǵarmashylyq qarym-qatynastaǵy
ıntelektýaldy elıtaly top- aýd.)
múshe bolǵan Hoýp Mırrlız «Tumandy qala»
syndy ǵajaıyp týyndy týdyrdy nemese «Elfter patshalyǵyn» shyǵarǵan Sılvııa
Taýnsend. Olardy negizgi ádebı aǵymnyń bir bóligi retinde oqyrmandar tynysh
qabyldady.

 

Jalǵasy bar... (II bólim)

derekkóz: "Pogovorım o janre"