Maqala
Soltústik Qazaqstan oblystyq Sábıt Muqanov atyndaǵy qazaq sazdy-drama teatry
Bólim: Teatr
Datasy: 05.03.2017
Avtory: Қазақстан театрлары тарихы
Maqala
Soltústik Qazaqstan oblystyq Sábıt Muqanov atyndaǵy qazaq sazdy-drama teatry
Bólim: Teatr
Datasy: 05.03.2017
Avtory: Қазақстан театрлары тарихы
Soltústik Qazaqstan oblystyq Sábıt Muqanov atyndaǵy qazaq sazdy-drama teatry
Sábıt Muqanov atyndaǵy qazaq sazdy-drama teatry

Baljan Bekmaǵambetova

Teatrtanýshy

S.Muqanov atyndaǵy qazaq sazdy-drama teatrynyń ádebıet bóliminiń meńgerýshisi


Tynyqqyńyz,
tazarǵyńyz kelse, oıǵa shomyp, qııalǵa batqyńyz kelse, ónerdi ańsaıtynyńyz ras. Solardyń
ishinde teatr – eń uly óner dep bilemiz. Nege deseńiz, onyń ulylyǵy – adamzattyń
bıik parasatyn, rýhanı mádenıetin qalyptastyrý jolynda óz úlesin molynan qosa alatyndyǵynda! Onyń
ulylyǵy – ulttyq bolmystyń asyl qasıetterin kórermen júregin nurlandyryp,
sanasyna sáýle etip shasha alatyndyǵynda! Teatr
– óner atty úlken álemniń kıeli qara shańyraǵy bolyp, uly babalarymyz ben dúldil
danalarymyzdyń ósıetin búgingi urpaqqa jetkizýshi altyn kópir ispettes. Qyzyljar
qalasynda da dál osyndaı kıeli  qara
shańyraq  2000 jyly boı kótergen bolatyn.
Ol – Sábıt Muqanov atyndaǵy qazaq-sazdy drama teatry. Óner ordasy bıyl 16 jasta.

2000-2003 jyldar

16  jyl teatr
tarıhy úshin ońaı ýaqyt bolǵan joq. Qara shańyraq alǵash qurylǵan jyly belgili rejısser
O.Sársenbek bastaǵan Almaty qalasyndaǵy T.Júrgenov atyndaǵy qazaq ulttyq óner
akademııasynyń bir top túlekteri Elbasy
N.Á.Nazarbaevtyń ózi tusaýyn kesken jas
teatrǵa qyzmetke ornalasady. Sábıt Muqanov
atyndaǵy qazaq sazdy-drama teatry óz shymyldyǵyn S.Muqanovtyń "Aqqan juldyz" shyǵarmasymen
ashqan bolatyn. Qara shańyraqtyń ashylýy qazaqtyń uly jazýshysy, jerlesimiz Sábıt
Muqanovtyń júz jyldyǵyna saı kelgendikten, teatrǵa onyń esimin berý týraly
sheshim qabyldandy. Teatr tusaýy endi
kesilgen jas sábı syndy aıaqqa nyq turyp, bolashaqqa bet alatyn ekpinin atalmysh
akademııanyń túlekteri qalaǵanyn atap ótkenimiz abzal. Olar B.Jalǵasbaev,
M.Aqjolov, R.Qusaıynova, M.Qusaıynov, B.Mamytbekov, N.Sársebaev, A.Sársebaeva,
T.Sydyqov, K.Áıtibaev, Sh.Áıtibaeva, B.Shambetov, A.Sýpataeva, D.Toıbazarov,
S.Táshimova. Sodan beri, teatr az jyldar
ishinde aýyz toltyryp aıtýǵa turarlyq qoıylymdardy sahnalap úlgerdi. Aıtalyq, teatr
dramatýrgy T.Mınýllınniń "Dılıafrýzdyń 4 kúıeýi", Sh.Aıtmatovtyń "Shyńǵyshannyń aq
bulty", S.Júnisovtiń "Qysylǵannan qyz boldyq" komedııasy, M.Baıjıevtiń
"Qylmystyq oqıǵasy", Ǵ.Músirepovtiń "Qozy Kórpesh - Baıan Sulýy", K.Goldonıdiń
"Eki myrzaǵa bir qyzmetshisi", M.Hasenovtyń "Paı-paı, jas jubaılar-aıy",
S.Balǵabaevtyń "Eń ádemi kelinshegi", D.Isabekovtiń "Tynyshtyq kúzetshisi" t.b. Teatr
alǵashqy jyldardan-aq qoǵamdyq jumystarǵa, shyǵarmashylyq saıystarǵa qatysý jolynda
asa úlken talpynys tanyta
bilgendigi tarıh betterinen belgili. Bul
áýeli, ónerpazdardyń aýyzbirshiligi men óz mamandyǵyna degen yqylasyna
baılanysty dep bilemiz. Mysaly, teatr ujymy 2001 jyly Petropavl qalasynda
ótken IX-Respýblıkalyq teatr  festıvalinde
M.Badjıevtiń "Qylmysty oqıǵa"
qoıylymymen Gran-prıdi jeńip aldy. Akter  D.Sadýov Respýblıkamyzdyń 10-jyldyq mereıtoıyna arnalǵan medalmen
marapattaldy. Al 2002 jyly Petropavl qalasynda ótken Ǵ.Músirepovtiń týyndylaryna arnalǵan H Respýblıkalyq teatr festıvalinde B.Jalǵasbaev pen N.Maǵaýına "Eń úzdik
Qozy" jáne  "Eń úzdik Baıan" nomınaııasyn jeńip aldy. Atalmysh jyly akter B.Jalǵasbaev Prezıdenttiń
Qurmet gramotasymen marapattaldy jáne sol jyly aktrısalar N.Maǵaýına jáne  A.Altybaeva
"Qazaqstan Jastar syılyǵynyń
laýreaty" ataǵyn aldy.

Teatrdyń festıvalderge  qatysýy

2003 jyly Kaırde ótken XV Halyqaralyq teatrlar festıvalinde Ǵ.Músirepovtyń "Qozy kórpesh – Baıan sulý" pesanyń jelisi boıynsha jasalǵan "Shyń basynda"
atty eksperımentti qoıylymymen qatysyp, úzdik ondyq qatarynan oryn enshilep, Qurmet gramotasymen marapattaldy. 2004 jyly XII Respýblıkalyq teatrlar  festıvaline M.Ǵapparovtyń "Qýyrshaq nemese qyzǵanshaq qyzdardyń keshi" qoıylymymen qatysyp Orazáli Aqjarqyn-Sársenbek "Úzdik rejısser" nomınaııasyn enshiledi. 2004 jyly Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń usynysymen,  IýNESKO-nyń qoldaýymen Astana qalasynda ótken VII Halyqaralyq jastardyń shyǵarmashylyq "Shabyt" festıvalinde P.Merımeniń "Karmen" qoıylymymen qatysyp, sahnager N.Maǵaýına "Eń úzdik áıel beınesi" nomınaııasyn jeńip alyp, festıval laýreaty atandy jáne "Teatr tartýy"
nomınaııasy boıynsha teatr III orynǵa ıe boldy. 2005 jyly Qyzylorda qalasynda ótken Q.Jandarbekov pen
Q.Baıseıitovtyń 100 jyldyq mereıtoıyna oraı uıymdastyrylǵan XIII Respýblıkalyq teatrlar festıvaline D.Isabekovtyń "Tynyshtyq kúzetshisi" qoıylymymen qatysyp, sahnager E.Shúkirov
"Akterlyq debıýt" nomınaııasyn ıelendi. 2006 jyly teatr dırektory Q.Qasymov pen teatrdyń kórkemdik jetekshisi B.Jalǵasbaev Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń Qurmet
belgisi "Mádenıet qaıratkeri"
ataǵyn aldy. 2008 jyly Aqtaý qalasynda
ótken N.Jantýrınniń  80 jyldyq
mereıtoıyna arnalǵan  XVI Respýblıkalyq teatrlar
festıvaline A.Volodınniń "Qos jebe"
qoıylymymen qatysyp 2-oryndy enshiledi. 2010 jyly uly jazýshy S.Muqanovtyń 110 jyldyq,
S.Muqanov atyndaǵy qazaq sazdy drama teatrynyń 10 jyldyq mereı toıyna oraı
Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet mınıstrirliginiń
bekitýimen A.Sýpataeva, B.Shambetov,
M.Aqjolov, N.Sársebaev, B.Mamytbekov, Sh.Aıtıbaeva, K.Aqjolova "Mádenıet qaıratkeri"  qurmet belgisimen marapattaldy. 2011jyly
Kókshetaý qalasynda ótken Teatr oqý
oryndary men teatr jastarynyń 1-aımaqtyq eksperımentaldyq festıval
laborotorııasyna T.Jújenoǵlynyń "Tyǵyryq" qoıylymymen qatysyp úzdik dep
tanyldy. 2012 jyly Qostanaıda ótken I.Omarovtyń 100 jyldyǵyna arnalǵan Respýblıkalyq teatr festıvaline "Qyz Jibek" qoıylymymen qatysyp, akter
B.Jalǵasbaev "Úzdik er beınesi" nomınaııasy boıynsha marapattaldy. Qoıylymnyń
rejısseri tanymal tulǵa J.Hadjıev. 2012 jyly Qaraǵandy qalasynda bolǵan "Izdenis
izderimen.." atty eksperımentaldyq teatrlar festıvalinde O.Bogaevtyń "Dawn-Way"
qoıylymymen qatysyp "Úzdik akterlyq ansambl" nomınaııasy  boıynsha akterler M.Qusaıynov, N.Sársebaev,
M.Aıtmuhambetova festıval úzdikteri atandy. 2014 jyly Qyzylorda qalasynda
bolǵan Qazaq óneriniń has anasy sanalatyn S.Maıqanovanyń 100 jyldyǵyna arnalǵan
Respýblıkalyq teatr festıvaline
Sofokldyń "Edıp patsha" qoıylymymen qatysyp akter B.Shambetov "Úzdik er beınesi"
nomınaııasy boıynsha úzdik dep tanyldy.

2015-2017 jyldar

2015 jyl teatr tarıhy úshin úlken jetistiktermen, iri
qoıylymdardy júzege asyrýmen este qaldy. Aıta keteıik, dál osy jyl Qazaq
Handyǵynyń 550 jyldyǵy mereıtoıy qarsańynda rejısser Baatyrbek Shambetov sahnaǵa
Qojabergen Tolybaıulynyń "Elim-aı" dastanynyń negizinde "Daýylpaz
baba-Qojabergen" spektaklin shyǵardy. Dastannyń ınsenırovkasyn jasaǵan – A.Zaǵypar.
Sondaı-aq, S.Muqanov atyndaǵy qazaq-sazdy drama teatry óner álemine endi qonǵan
jas órenderdi qoldaý turǵysynda izdenip,
eńbek etýden talmaıtyn talantty qushaq jaıa qarsy alyp, tájirıbe bólisýge
kelgende tartynyp qalmady. Aıtalyq, Almaty qalasyndaǵy Temirbek Júrgenov
atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynyń "rejıssýra" bóliminiń túlegi, óner
báıgesinde tomaǵasy endi ǵana sypyrylǵan jas talapker Farhat Moldaǵalıev, Meıirjan Álibektiń "Sıqyrly dúrbi" atty balalar ertegisin sahnaǵa shyǵardy. Bul
óńir búldirshinderine jasalǵan eń úlken syı bolǵandyǵy ras. Teatr repertýarynda
álemdik deńgeıdegi klassıkalyq shyǵarmalardan bastap, balalarǵa arnalǵan túrli
kórkemdik máni joǵary ertegiler barshylyq. Solardyń ishinde áıgili orys jazýshysy
N.Gogoldiń "Revızory"
 (Spektakldiń
qoıýshy-rejısseri – B.Abdýrazzakov). Bishkek qalasynda ótken V Halyqaralyq "Art
Ordo" festıvaline qatysyp, "Synshylar kózaıymy" nomınaııasymen
marapattaldy. Al teatr akteri B.Shambetov "Eń úzdik Er beınesi"
nomınaııasyn ıelendi. Baatyrbek Shambetov tek teatr akteri ǵana emes, atalmysh
teatrdyń bas rejısseri de. Teatr
sahnasynda talaı qoıylymdardy jaryqqa shyǵarýǵa úles qosqan eńbekqor ónerpazdyń
teatrdyń ósip-órkendeý jolynda jasaǵan eńbegi ushan-teńiz. Teatrdyń 70℅-yn jas
akterler quraıdy. Olar Qyzyljar qalasyndaǵy óner kolledjiniń, Astana
qalasyndaǵy Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń, Almaty qalasyndaǵy T.Júrgenov
atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynyń túlekteri. Óz mamandyqtaryna degen
súıispenshilikteri kóńil qýantady. Trýppa akterleri sahnada oınaıtyn óz
keıipkerin talǵap-tarazylaýǵa kelgende asa izdenimpaz, óz beınesiniń
minez-qulqyn, ishki bolmysyn, kóńil-kúıin kemerine jete zerttemeıinshe sahnaǵa
shyǵarýǵa jasqanyp turady. Bul – quptarlyq dúnıe. "Teatr kıim ilgishten bastalady"
dep K.N.Stanıslavskıı aıtqandaı, akterlik trýppanyń ishki mádenıeti, akterge tán
paıym-parasattary da úzdik qalyptasa bilgen. Óner tulǵasyna laıyq talǵamdary
seziledi. A.Razıev, N.Asqarov, M.Serkebaeva, G.Asqarova, Q.Aıazova, D.Adykenov,
J.Begalına syndy talantty akterlerdiń alar asýlary alda dep bilemiz. 2015 jyly
teatrdy  15 jyldyq mereıtoımen arnaıy
quttyqtaýǵa kelgen oblys ákimi E.H.Sultanov teatrdyń jetken jetistikteri men
repertýaryndaǵy súbeli spektaklderdiń baǵasyn atap kórsete otyra, ujymǵa sát-sapar tilep,  5000000 teńge syıaqy men yqylas gúlin
usyndy. Dál osy jyly teatrǵa jas talantty akterler men aktrısalar qyzmetke
ornalasyp, teatr trýppasyna jańa serpin syılady. Olardyń deni Qyzyljar
qalasyndaǵy óner kolledjiniń túlekteri. Sondaı-aq, Almaty qalasyndaǵy Temirbek
Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynyń rejıssýra fakýltetiniń
túlegi F.Moldaǵalı rejısserlik qyzmetke ornalasyp, B.Abdýrrazakovtyń "Mama",
Meıirjan Álibektiń "Sıqyrly dúrbi" ertegisin, I.Saparbaıdyń "Syǵan serenadasy"
sazdy-dramasyn sahnalady.

Teatrda
qazirgi tańda:

 3 – Mádenıet qaıratkeri,

1 – "Mádenıet salasynyń úzdigi" tós belgileriniń ıegerleri bar.

2016 jyly Aqtóbe
qalasynda ótken drama teatrlary festıvalinde rejısser Baatyrbek Shambetov
"Rejısserlik sheshimi úshin" nomınaııasymen marapattalǵan.

Aqtaý qalasynda
ótken "Ábish álemi" teatrlar festıvalinde Á.Kekilbaevtiń "Mahabbat munarasy"
dala balladasy "Akterlik izdenisteri úshin" nomınaııasyn ıelengen. S.Muqanov
atyndaǵy qazaq sazdy-drama teatry jyl sanap óner áleminde keń qanat jaıyp
keledi. Kásibı rejısserler men talantty akterlerdiń ansamblinen týyndaıtyn
oblys qarashańyraǵynyń shyǵar bıigi áli alda!

Eskertý: Teatrdyń 2004-2014 jyldar aralyǵyndaǵy tarıhy tolyqtyrylyp jazylý ústinde.