Maqala
"Ekeý" atty týyndylardaǵy kórkemdik erekshelik
Qazirgi tańda halyq mádenıetine nazar aýdarý, sonyń ishinde músin óneriniń erekshelikterin anyqtap alǵa qoıý ózekti máselelerdiń biri. Bul taqyrypta músinshi Erkin Mergenov pen Málik Júnisbaevtyń mahabbat taqyrybyna arnalǵan «Ekeý» atty qondyrǵyly músinderine salystyrmaly túrde taldaý júrgiziledi.
Bólim: Beıneleý óneri
Datasy: 12.04.2017
Avtory: Ақбота Ілиясжанқызы
Maqala
"Ekeý" atty týyndylardaǵy kórkemdik erekshelik
Qazirgi tańda halyq mádenıetine nazar aýdarý, sonyń ishinde músin óneriniń erekshelikterin anyqtap alǵa qoıý ózekti máselelerdiń biri. Bul taqyrypta músinshi Erkin Mergenov pen Málik Júnisbaevtyń mahabbat taqyrybyna arnalǵan «Ekeý» atty qondyrǵyly músinderine salystyrmaly túrde taldaý júrgiziledi.
Bólim: Beıneleý óneri
Datasy: 12.04.2017
Avtory: Ақбота Ілиясжанқызы
"Ekeý" atty týyndylardaǵy kórkemdik erekshelik


Mundaǵy basty maqsat – músin ónerin tek eskertkish retinde
qarastyryp qana qoımaı, olardyń obrazyn berý, qandaı mánerde oryndalǵanyn,
beıneleýdegi sheberlikti kórý. Dál osy taqyrypty tańdaýda, jalpy adamzat
balasynyń jalǵyz bolmaýy jáne mahabbattyń ómirde alatyn orny erekshe bolǵandyǵy
men ol sezimniń  músin ónerine qalaı
berilýi, kompozıııalyq sheshim ereksheligi, mán-maǵynasynyń ashylýy sebep boldy.

Músinshi E. Mergenovtyń shyǵarmashylyǵyndaǵy kórkem
erekshelikter Qazaqstan ónertaný mektebin beı – jaı qaldyrmady. Jarq etip shyqqan
týyndylary barysynda jetekshi ónertanýshy R.T. Kópbosynova «E. Mergenovtyń
shyǵarmashylyǵy – birneshe jyl buryn anyqtaǵan, qazirgi tańdaǵy ónerdegi óte qyzyq
jáne jarqyn qubylys. E. Mergenov jumystarynyń avangardtyǵy –  sýretshiniń minezi men shyǵarmashylyǵynyń
aıǵaǵy. Bul onyń «Jamal», «20 ǵasyr», «Mıraj», «Ekeý» sııaqty jumystarynan
kórinedi. «Ekeý» atty jumysynan kameralyq uǵym bizdiń ómirimizdegi jańa
baǵyttardy ashady. E. Mergenovtyń jumystary – bul sezim sıntezi jáne izdenis [2,76].
Ónertanýshy Z.M. Erjanova «Músinshiniń kópmaǵynaly shyǵarmalary jáne onyń
obrazynyń masshtabtylyǵy kazaq kórkemóneriniń erekshe problematıkasyn
qalyptastyrdy. Bir jaǵynan, kórkem formalardyń máselelerin aktýalızaııalady,
basty máselege qoıdy. Ekinshi jaǵynan – halyqtyq maǵynanyń ónerge degen qyzyǵýshylyǵyn
týdyrýy» [1,76] jaıly oı qozǵasa, sáýletshi T.E. Eralıev – «Men E.Mergenovtyń
jumystaryn birinshi ret kórgende, jalpyadamdyq qyzyǵýshylyq paıda boldy, keıin
músinge, formaǵa  degen pikir paıda
boldy. Jáne sonymen qatar, ár formanyń tııanaqty jasalýy qyzyqtyrdy», - deıdi.
E. Mergenovtyń shyǵarmashylyq deńgeıi plastıkalyq ónerde álemdik deńgeıimen
sáıkes keledi. E. Mergenovtyń jumystary bıik dárejege ıe»[5,77].

Sýretshi kórkem uǵymdy tek zatqa ǵana aınaldyryp qoımaı,
adamnyń kóńil kúıin, kúızelisin, tipti júrek syzdatqan, onyń rýhanı kúshke degen
nyq senimin has sheber retinde joǵary deńgeıden kórsete aldy. Erkin Mergenovtyń
ónerdegi qoltańbasynan adamnyń rýhanı baılyǵy, jan tazalyǵy, ómirge degen
fılosofııalyq kózqarastyń tereń ekendigi baıqalyp turady. Onyń qaı eńbeginen
bolmasyn ulttyq bolmysymyzdy ańǵarý bir qarapaıym ólshemderge sııa qoımaıtyny
taǵy anyq. E. Mergenovtyń tvorchestvosyna qarasty kóptegen synshylardyń jumystary
kóptegen qyzyq fılosofııalyq maǵynaǵa ıe boldy. Flıýra Gadeeva E. Mergenovtyń
soıaldyq kózqarasynyń tereńdigin aıqyndady [3,79], Roza Kópbosynova [2,79]
taldaýynda Mergenovty halyqqa, keıingi urpaqqa jatatyndyǵyn , al ónertanýshy Raıhan
Erǵalıeva bolsa, Mergenovtyń ishki jan – dúnıesiniń kúızelisinen qazaq
ónerinde  stılder men baǵyttardyń paıda
bolǵanyn aıqyndap ótedi [4,35].

Músinshi E. Mergenov shyǵarmashylyǵyndaǵy jarqyn
týyndylardyń biri -  «Ekeý» (1985). Bul álemde barlyǵy da jubymen jaratylǵan.
Adamdar da jalǵyz emes, jan - janýarlar da ekeý. Ekeý mahabbat pen
súıispenshiliktiń sımvoly. Mahabbat, ásirese qyzben jigittiń mahabbatyn jyrlaý,
sýretteý barlyq óner ıeleriniń basty taqyryby.  Músinshi shyǵarmashylyǵynda basty keıipker adam
bolǵandyqtan, onyń týyndylary da halyqpen, onyń ishinde qoǵamdaǵy kórneki
tulǵalarmen tolyqtyrylatyny anyq. E. Mergenov jastyqtyń
jalyndaǵan otyn, qaıtpas qaısarlyǵyn, almastyń júzindeı ótkir qaıratty minezin
jáne bostandyqqa umtylǵan romantıkalyq áserin ábden sezingen. Sondyqtan bolar,
músinshi bostandyqqa umtylǵan eki jastyń erligi arqyly qoǵamnyń keri tustaryn,
jeke adamnyń erkindik jolyndaǵy kúresin kórsetedi. Anatomııalyq ustanymdardan
arylǵan eki jastyń dene turqy sozyńqy kelgendigin músinshiniń taqyrypty ashýdaǵy
ózindik mánerimen túsindirdi. Pishinder kishigirim tuǵyrǵa taban tireı otyryp,
bir - birimen kompozıııalyq baılanysta ornalasqan. Keńistikti erkin paıdalanǵan
músinshi, fıgýralardyń kompozıııalyq sheshimin baqylaı otyryp, olardyń qımyl -
qozǵalystaryna erkindik beredi. Júrektiń túbinde jatqan tylsym kúshke erik
beretin sýretshi úshin bostandyqty ańsaý, qorshaǵan ortanyń qarsylyǵyna qaramastan
kózdegen maqsatyna jetý adamnyń taǵdyrymen qosa rýhanı jan – dúnıesin qyzyq
etedi.

E. Mergenovtyń usynylǵan týyndysynyń bir ereksheligi, onyń
plastıkasy erkin bola túsýimen qatar, ol pishinderdiń analıtıkalyq qurylysyn
umytyp, konstrýkııalardyń sımvolıkalyq kólemin shyǵarady. Bul shyǵarmanyń basty
taqyryby – álemdik mahabbat kúshi,
jaratylys pen ólim. Músinshi E. Mergenovtyń «Ekeý» (1985) atty týyndysy–granıt
materıalynda oryndalǵan, plastıka men keńistikti biriktirgen kólemdi–keńistik
kompozıııasynda ózindik qalypqa ıe boldy. Músinshi týyndy barysynda pishinder men
keńistikti birge somdaıdy.  Keńistik onyń
kompozıııasynda emoııaly kózqarasta emes, tikeleı sezýdi talap etti. Eger E.
Mergenovtyń «Ekeý»(1985) músininiń qurylymyna ýńiletin bolsaq, onda onyń músini
arhıtektýralyq kompozıııa erejesin ustanǵanyn kóremiz. Kórermendi músinniń
dástúrli emes qurylysy, qalyptaspaǵan formasy, yrǵaq, proporııalary, oı túıinin
birden sheshe almaýy tolǵandyrady. Sonymen, usynylǵan músinniń negizinde forma
men keńistiktiń jańa ózara baılanysy basty erekshelikteri bolyp tabylatynyna kóz
jetkizemiz. Adamnyń dúnıetanymy men psıhologııasyn anyqtaýda músinshi
tvorchestvosy búgingi tańdaǵy respýblıka kórkemóneriniń jaǵdaıyn baǵalaýǵa
kómektesedi.

Kórermen qabyldaýyna ár qalaı áser etetin «Ekeý» (2000)
atty taqyrypty endigi Erkin Mergenovten keıin oryndaǵan Málik Jýnisbaevtyń  týyndysyn qarastyryp óteıik. M. Júnisbaev
músindi jas, sheberligi jetken, naǵyz mahabbat shaǵynda jasady. Músinshi mundaǵy
eki adamnyń denesin japyraq tárizdes
pishinge keltirgen, «músindi jasaý barysynda, joǵary kóterile bergen
saıyn eki músin bir ortaq formaǵa kele bergennen keıin bir bas jasady». Adamdar
da bir – birimen qosylǵanda birigedi, bir bas bolady, otbasyn qurady. Ómirlik
joldaryn máńgilikke qosady.  Bastyń
pishinine kelsek, ol dóńgelek. Dóńgelek pishin negizinen burynnan kele jatqan,
qazaq halqyna jaqyn pishin. Dúnıe júzinde
eń minsiz pishin qandaı degende, mysyrlyqtar úshburyshty, grekter
tórtburyshty degende, qazaq halqy dóńgelek deıdi. Bunyń bári sáýlet ónerimen
tyǵyz baılanysty. Eger mysyrlyqtar úshburyshtan – Pıramıdany, Grekter tórtburyshty
– sáýlet óneriniń negizine alsa, qazaq halqy dóńgelek pishindi negizge ala
otyryp, kıiz úıdi shyǵardy. Sýretshi,
sonymen qatar dóńgelek pishindi kosmosqa, aspanǵa, kúnge, aıǵa teńeıdi.

Músinshi M. Júnisbaev kóbine qondyrǵyly músin ónerinde
jumys jasaıdy. Ol aǵash jáne taǵy basqa materıaldarmen (taspen, qolamen jáne
mármármen) shyǵarmashylyǵyn óristedi. Músinshiniń qoltańbalyq ereksheligi – ulttyq
taqyryptarǵa negizdeledi. Ol oıý – órnek (stılızaııalanǵan), qazaqtyń bolmysyna,
ony qorshaǵan álemine, tabıǵatqa jaqyn halyq ekendigimen baılanystyrý aıryqsha
orynǵa ıe. Sondyqtan M. Júnisbaevtyń
týyndylarynda ósimdikke jaqyn pishinder kóptep kezdesedi. Músinshi «Ekeý»
músininiń pishinin jasaýda, eki adam denesi uqsas bolsa da, erkek pen áıel
pishinderiniń aıyrmashylyǵyn oılaı otyryp, áıeldiń er adamǵa qaraǵanda náziktirek
ekenin esepke ala otyryp jasaǵan.

Sonymen, M. Júnisbaev «Ekeý» týyndysyn sulbalaýda,
adamzat dúnıetanymy men búkil álem dúnıetanymyn – jer men aspan álemi,  halyqtyq ıdeologııany nazardan tys
qaldyrmaǵanyn túsinemiz. Naqtyraq aıtar bolsaq, adamdy tek qana bir – birimen
baılanystyryp qana qoımaı, ony qorshaǵan búkil álemmen, sol álemniń ár
bólshegimen uıqastyra otyryp, bir úlken maǵyna beretin, barlyq halyqtyń
mıfologııasyna aınalǵan, úlken aǵashtyń kishkentaı ǵana bóligin kesip alyp, barlyq
adam balasyna kórsetti. Músin negizgi oılardy ózine baǵynyshty etse de, ózindik
talǵamy men aıtary bar týyndy.  Músinshilerdiń
týyndylaryna qaraı otyryp, Erkin Mergenov pen M. Júnisbaev qolynda birdeı
kólemdegi ártúrli materıaldardyń bolǵanyna kóz jetkizemiz. Biri tek geometrııalyq
júıede qurylsa, kelesisi geometrııalyq qatańdyqqa ıilgish jumsaqtyqpen qosa
mánerlengen. Qazaq músinshisi Erkin Mergenovte negizgi ıdeıa - obrazdardyń
otyrysy kúıinde óz kompozıııalyq sheshimin tapsa, Málik Júnisbaev bul sheshimdi
jınaqty turǵan beınede sulbalap berdi. Bir -
birine ózindik ıilimi arqyly juptasa kirigip turǵan qos obrazdy ajyratyp
kóre alamyz. Ol birde mýzykanyń tıegi sanalatyn nota jelisine uqsasa, endi
birde kóz aldyńa joǵarǵy bóligi dóńgelengen, ıaǵnı sheksizdikti ulastyrǵan
belgili bir aspap túrinde ene ketýi de ǵajap emes. Erkin Mergenovtyń týyndysy
sheksizdikti belgili núktelerdiń bir birine ıigýi nemese birine biri baǵynyshty
bolyp turýynyń arqasynda kórsetse, M. Júnisbaev erekshelikti úzilmeıtin syzyq
arqyly sulbalap bergen. Málik Júnisbaev shyǵarmashylyǵy ózindik izdenimpazdyǵymen,
erekshe obrazdy músinderimen erekshelengen tulǵa. Músinshiniń shyǵarmashylyǵyndaǵy
aǵashtan jasalǵan «Ekeý» (2000) atty týyndysy osynyń aıǵaǵy bolsa kerek.
Qarastyrylyp otyrǵan týyndylardyń kólemine qaramastan  retimen qoısaq, onda belgili bir tartylysqa
ıe bolatyndaı kóz  jetkizetinimiz ras.
Erkin Mergenov týyndysy bir - birimen aıqasa oryndalsa, Málik Júnisbaev
týyndynyń joǵarǵy bóligin birlestire otyryp, bir ǵana bas jasaı saldy. Barlap
qarasaq, bul bir kezeńniń ózgerisin beredi. Týyndydaǵy basty ıdeıa bir, ony
aıshyqtap óter bolsaq «Ekeý», qos jup bir - birinsiz esh ómir súre almaıdy, olar
ómirdi birdeı qabyldaıdy. Qarastyrylǵan Erkin Mergenov pen Málik
Júnisbaevtiń  «Ekeý»  atty músini, qazaqtyń mahabbat dastanyndaǵy
kirshiksiz súıispenshiligine qurylǵan. Syrtqy qurylymy jaǵynan búgingi avangardty
qurylymdy músinderdiń biri sekildengenimende, músinder naǵyz qazaqı qaǵıdalardy
aıshyqtap ótedi.

Ózine óte úlken taǵylym men tarıhty qamtıtyn «Ekeý»  atty músinder óz dárejesimen deńgeılenip tur.
Ekeý, árqashanda juby jazylmaıtyn qunary joıylmaıtyn taǵylymdy taqyryp bolyp,
ónerde óz óresin ármen qaraı jalǵastyrady jáne jalǵastyra bereri anyq. Kórkem
sózdiń jany – kórkem beıne. Demek ónerdegi jańalyqtyń syr-sıpatyna qanyq bolý
úshin, kórkem beıneniń qunaryn, qazirgi syryn ashý kerek. Ónerdiń  ómirsheńdigi
arqyly  adamzat  balasy,
óziniń  urpaǵyna  mádenı
jáne  rýhanı  muralaryn
amanat  etip  qaldyra
alǵan.  Búgingi tańda kórermen
talǵamynyń joǵarlaýyna baılanysty, músin óneriniń de  zaman talabyna saı damı túskenin baıqaımyz.
Bul keleshekte músin óneriniń taǵy da damı túsýine úles qosatyn jas
ónertanýshylar úshin de úlken syn. Bul eki eskertkish kórgen adamǵa oı salyp qana
qoımaı, árbir qazaq jastarynyń sanasyna tulǵa beınesin óshpesteı etip
qalyptastyratyny sózsiz.  Rýhanı  álemi
ózgergen  búgingi  adamnyń
talaby   ózgereri  haq.
Áıtse  de,  óz
ultynyń  ulylyǵyn  kórgen
halyq,  óz  ólkesin,
Otanyn,  ultyn    árdaıym betke tutady, maqtanady.  Búgingi
kúngi  músin týyndylaryndaǵy  astarlylyq,
jumbaq  oılar  árbir
adamdy  ózine  názik
baýrap  alýy  arqyly
mańyzdy.  Qazaq  tabıǵatyn
sýretshi  qaýymy  qyl
qalammen  boıaý  arqyly
sıpattap  jatsa,  al
músinshiler asqan eńbekpen kúshpen, saýsaq izimen, lepti úndestikter
arqyly  úılesim órnektep   jan
tolǵanysyn  jetkize  bildi. Ónerdiń  qundylyǵy
onyń  jumbaqtylyǵy  arqyly
tanylyp aıqyndalsa, atalǵan «Ekeý» atty týyndylarda adam janynyń
tulǵalyq kelbetin, onyń psıhologııalyq astarly oıymen jyrlaǵan músin ónerinde
qanshama qundylyq bar ekenin sezinemiz.

Qoldanylǵan materıaldar:

  1. З. Ержанова. Художники Казахстана. Каталог Выстовки. Москва,1989
  2. Р. Көпбосынова. Еркін Мергенов. Каталог.(50 лет, 70 лет). Сборник статей  Алматы, 2010
  3. Ф. Гадеева. Еркін Мергенов. Скульптура. Художники Казахстана. Каталог выстовки. Москва, 1989
  4. Е. Ерғалиева. Траектория полета. Творчество. 1988, № 6
  5. Д. Амантай. Еркін Мергенов. Альбом. Алматы, 2003
  6. А. Сабитов, Д. Амантай. Еркін Мергенов. Алматы,
    2003