Maqala
Jetinshi óner manıfesi
Rıchchotto Kanýdonyń 1911 jyly jaryq kórgen maqalasynda kınony jeke óner retinde tanýdyń alǵashqy qadamy jasalǵan. Bul eńbek óner tarıhynda kıno teorııasynyń bastaýy bolyp qaldy.
Bólim: Kıno
Datasy: 19.09.2017
Maqala
Jetinshi óner manıfesi
Rıchchotto Kanýdonyń 1911 jyly jaryq kórgen maqalasynda kınony jeke óner retinde tanýdyń alǵashqy qadamy jasalǵan. Bul eńbek óner tarıhynda kıno teorııasynyń bastaýy bolyp qaldy.
Bólim: Kıno
Datasy: 19.09.2017
Jetinshi óner manıfesi

Rıchchotto Kanýdo


I

Jeti óner teorııasy sanamyzdyń
san salasyn bılep, kúlli álemge dereý tarap jatyr. Janrlar men ıdeıalar astasyp
ketken zamanda, ol, móldir bulaqtaı áser qaldyrady. Men muny ashqanymdy maqtan
tutpaımyn, sebebi, kez-kelgen teorııa, óz ishinde, belgili bir ustanymdarǵa
súıenedi. Men onyń yqpalynyń keń taralǵany faktin  rastaımyn; dál sol sekildi, onyń aqıqat ekenin
aıta otyryp, onyń qajettiligin rastaǵan edim.

Árıne, kıno ishinde júrgen
sansyz sorly saýdagerler óz ónimine «Jetinshi óner» ataýyn taǵý
arqasynda óndirisi men saýdasyn bıik deńgeıge kótergen bolsa da, olar Óner degen
ataýdyń jaýapkershiligin arqalaýǵa daıyn emes edi. Olardyń óndirisi, tehnıkalyq
turǵydan az-kem jetilgenimen, ózgerissiz qaldy; olardyń saýdasy birese órge
basyp, birese tómendeıdi, sebebi, jalpyǵa ortaq sezimtaldyq birde órship, birde
óshedi. Olardyń «óneri», ekranshy óz erkin tanytyp, ony júzege asyrýdy
bilgenkezde ǵana bolmasa, negizinen, Ksave de Montepen[1]
jáne ózge de Dekýrselderdiń[2]
shyrmaýynan shyǵa almaıdy. Alaıda, Kıno dep atalatyntotaldyq sıntez óneri,
Mashına men Sezimniń jaratylysy, ǵajaıyp sábı, óziniń perzenttik kezin ótkerip,
balalyq shaqqa aıaq basty. Kóp uzamaı, jasóspirim shaǵy kelip, aqyly tolysyp, armany
asqaqtaı túsedi; biz, onyń jyldam gúldenip, jastyq shaǵyna ótýin tileımiz. Biz, ózge ónerdiń bári umtylǵan totaldy
ónerdi jasaý úshin Kınoǵa muqtajbyz.

II

Endi, mine, maǵan, mártebege ıe
bolǵandar arasynda «Jetinshi óner teorııasy» degen ataýmen zerttelip júrgen
teorııa haqynda az-kem túsinik bere ketý qajet. Bastaý bulaq ony bizge móldir
kúıinde pash etip tur. Kórip turǵanymyzdaı, adamzat parasatynyń jemisi eki óner –
ómirdiń qubylmalyǵyn aıǵaqtap, ekeýi de forma men kózboıaýshylyqqa qarsy kúresip,
almasqan talaı býynnyń estetıkalyq
tájirıbesin baıyta túsýde. Adamzat damýynyń erte kezinde ómir turmysyn
jetildirip, ony efemerlik shynaıylyqtan joǵarý qoıý, adamdardy alańdatqan nárselerdiń
máńgiligin bekitý máselesi oryn aldy. Sóıtip, bir ıtalııalyq fılosof
«estetıkalyq umyt qaldyrý»[3]
dep atap ketken emoııalar oshaǵyn
quryp, ony urpaqtan-urpaqqa
taratpaqshy edi. Iaǵnı, qarapaıym ómirden góri asqaq ómirden lázzat alý, árkim
ózinen tys jáne joǵary qoıa alatyn kóp beıneli tulǵany pir tutý.

«Órkenıetterdiń mýzykalyq
psıhologııasy» atty kitabymda, óziniń sezimdik bolmysynyń barsha plastıkalyq jáne
rıtmıkalyq kúshterin oıyna saqtap qalǵysy kelgen alǵashqy dáýir adamynyń osy muqtajdyǵyn
Arhıtektýra men Mýzyka júzege asyrǵanyn aıtyp edim. Alǵashqy úıin salyp, óziniń
alǵashqy bıin qarapaıym daýystyń súıemeldeýimen bılep, rıtmdi tabanymen jerdi
qaǵyp tapqan ol Arhıtektýra men Mýzykaǵa tap boldy. Keıin, alǵashqysyn óz
jadynda máńgilikke saqtap qalǵysy kelgentiri jandar men zattardyń sýretimen
bezendirip, sonymen qatar, Bıdi, óz seziminiń múshelengen turpaty – sózben –
tolyqtyrdy. Osylaısha, Músin, Keskindeme men Poezııany oıdap tapty; keńistik pen
ýaqyt ishindegi máńgilik týraly armanyn aıqyn beıneleı tústi. Sol sátten estetıka
onyń tula boıyn jaýlap aldy.

III

Atap ótkim keletin jáıt,
baspana qajettiliginen týyndyǵan Arhıtektýra, onyń quramdas salasy Músin men Keskindemeden
burynyraq jeke-dara turpatqa ıe bolsa, Mýzyka, ǵasyrlar boıy múldem qarama-qarsy
baǵytta damydy. Tek asqaqtatýǵa degen rýhanı qajettilikten týyndaǵan Mýzyka, shyn
máninde, kúlli tabıǵatty basqaratyn
ıntýıııa men uıymdasqan rıtmderdiń naq ózi. Biraq, ol eń aldymen óziniń
tarmaqtary Bı men Poezııada shyńdala túsip, myńdaǵan jyldan keıin jeke-dara
erkindikke qol jetkizip, bı men ánnen tys
Mýzyka, ıaǵnı, Sımfonııaǵa ulasty. Lırızmniń
orkestrovkasyn naqtylaıtyn mán retinde ol, biz taza Mýzyka dep ataıtyn kúıge deıin bolǵan jáne de Bı men Poezııanyń
bastaý bulaǵy bolatyn.

Búkil formalar keńistikte
Arhıtektýraǵa deıin bolǵany sekildi, ýaqyt ishindegi búkil rıtmder de Mýzykaǵa
deıin jasalǵan bolar?

Osy kúni «estetıkanyń aınalmaly
sheńberi» óner ataýlynyń ortaq qosyndysy, ıaǵnı, biz, Kınematograf dep ataǵan
ónerge saltanatty túrde kelip jumyldy. Eger bizdiń planetamyzdyń qozǵalysynyń,
ıaǵnı – polıýstermen baılanysyp ketetin ómir qozǵalysynyń eń minsiz geometrııalyq
beınesi retinde ellıpsti alyp, ony qaǵazdyń kóldeneń jazyqtyǵyna ornatatyn
bolsaq – óner, kez-kelgen óner paıda bolady.

Adamzat óziniń san ǵasyrlyq
tarıhynda osy qozǵalystaǵy ellıpske ǵasyrlar shýy men jeke jannyń kúızelisinen
týǵan ortaq ári joǵarǵy úmitin tastaǵan edi. Tarıhı,
geografııalyq, etnıkalyq nemese etıkalyq klımatqa qaramastan barlyq adamdar «ózin umyt qaldyrýdan» tereń lázzat alyp, óziniń «menin» estetıkalyq umyt qalýdyń
qursaýynda qaldyratyn. Osy joǵarǵy asqaq kúı, meıli, aq, qara nemese sary
násildi bolsyn, malshynyń muńaıyp, japadan-jalǵyz aǵash butaǵyna órnek salǵan
malshynyń qımylynan seziledi. Biraq, jer betindegi barlyq halyqtarda tórt
tarmaǵy bar eki óner ǵasyrlar boıy, tipti, osy kúnge deıin ózgerissiz qaldy.
Pedanttardyń halyqaralyq legıondary Óner evolıýııasy dep ataǵysy kelgen dúnıe,
shyn máninde, qý sóz ǵana.

Bizdiń zaman jańa ishki jáne
syrtqy álemdi jaratýdyń ishki jáne syrtqy kúshi, buryn-sońdy beımálim – ishki jáne
syrtqy, fızıkalyq jáne dinı – kúshteri turǵysynan eshqaısymen salystyrýǵa
kelmeıdi.

Bizdiń zaman san-salaly adamzat
tájirıbesin ǵajap kúshpen sıntezdeı aldy. Biz tájirıbelik ómir men sezim
ómiriniń qorytyndysyn shyǵardyq. Biz Ǵylym men Ónerdi (men Ǵylym aksıomalaryn
emes, jańalyqtaryn aıtyp otyrmyn), Óner ıdeıalaryn baılanystyrdyq. Álem rıtmin ańdyp, oıyna saqtap qalý úshin birinshisin
ekinshisiniń ústine saldyq. Bul kıno.

Demek, Jetinshi óner ózgelerdiń
bárin bitimge keltiredi. Qozǵalatyn sýret. Rıtmıkalyq Ónerdiń zańdylyǵy boıynsha
damıtyn Plastıkalyq Óner.

Qazirgi adamnyń máńgilik
túısigi bólip bergen ǵajaıyp qýanyshtyń orny osy. Ómir dep atalatyn forma men rıtm,
proekııalyq apparattyń aınalatyn tutqasynan nur shashyp tur.

Biz, qaıta jasarǵan Appolonnyń
aınalasyndaǵy Mýzalardyń jańa Bıin tamashalap otyrmyz. TEŃDESSIZ OShAQ – BIZDIŃ
QAZIRGI JAN-KÚIIMIZDIŃ AINALASYNDAǴY JARYQ PEN DYBYSTYŃ ÁN-ShAShÝY.

 

Franýz
tilinen orys tiline aýdarǵan Sergeı Iýtkevıch

Orys tilinen qazaq
tiline aýdarǵan Sáken Nógerbek


[1]Montepen
Ksave de (1823-1902) – franýz jazýshysy ári jýrnalısi, erotıka men kisi ólimi
kóp býlvarlyq melodramalardyń avtory.

[2]Dekýrsel Adrıan (1821-1892) jáne onyń uly
Dekýrsel Per (1856-1926) – franýz romanısteri men dramatýrgteri, vodevılder
men melodramalardyń avtory.

[3]Múmkin,
1910 jyly Týrınde «Quldyraý» («L’Oblio») atty kitabyn basyp shyǵarǵan Antonıo
Renda jaıly sóz bolyp otyrǵan shyǵar. Bul kitap Franııaǵa keń tarap, sol jyly
«Lıa Revıý fılozofıkte» «Quldyraý» degen taqyryppen F.Polannyń osy kitap jaıly
esebi basylǵan.