Maqala
Mýltıplıkator óneri
Bıyl Qazaq anımaııasyna 50 jyl tolyp otyr. Osy oraıda Oner.kz portaly Qazaq anımaııasy týrasynda maqalalar men suhbattar toptamasyn usynady.
Bólim: Kıno
Datasy: 28.10.2017
Avtory: Бауыржан Нөгербек
Maqala
Mýltıplıkator óneri
Bıyl Qazaq anımaııasyna 50 jyl tolyp otyr. Osy oraıda Oner.kz portaly Qazaq anımaııasy týrasynda maqalalar men suhbattar toptamasyn usynady.
Bólim: Kıno
Datasy: 28.10.2017
Avtory: Бауыржан Нөгербек
Mýltıplıkator óneri
Ámen Qaıdar jáne Baýyrjan Nógerbek


Baýyrjan Nógerbek

kınotanýshy, professor

QR eńbek sińirgen qaıratkeri


«Ónerdiń ózge túrleriniń múmkindigi taýsylǵan tusta, mýltıplıkaııa
saltanat qurady» – dep edi áıgili bolgar rejısseri Todor Dınov. Rasynda
da, osy qanatty sózdiń jany bar. Búgingi tańda mýltıplıkaııanyń kórkemsýretti
jáne derekti kınonyń qolynan kelmeıtin dúnıe jasaýǵa qaýqary bar.
Mýltıplıkaııalyq fılm bala qııalynyń poetıkalyq álemine jan bitire alady.
Sonymen qatar, mýltıplıkaııa, keńestik maıtalman kınorejısser Sergeı
Mıhaılovıch Eızenshteın armandaǵan,óte kúrdeli, ıntellektýaldy kıno janryn da
meńgerip aldy. «Zagreb» mektebi mýltıplıkatorlarynyń fálsáfalyq mınıatıýralary,
bolgar sýretshileriniń poetıkalyq fılmderi, ápsanalary, chehoslovak, polıak,
rýmyn jáne ózge de sheberlerdiń qysqa qaıyrylǵan tereń oıǵa toly mýltfılmderi
kınematograf damyǵan barlyq elderge málim. Osynyń bári respýblıkamyzda
mýltıplıkaııa óneriniń paıda bolyp, damyp kele jatqany qanshalyqty mańyzdy
ekenin taǵy bir dáleldep otyr.

Rejısser ári sýretshi Ámen Ábjanuly Haıdarov – qazaq mýltıplıkaııasynyń
negizin qalaýshy. «Qarlyǵashtyń quıryǵy nege aıyr?» degen alǵashqy fılmi osy
attas halyq ertegisiniń jelisimen jasalǵan. Bul mýltfılm 1968-jyly
Lenıngradta ótken III Búkilodaqtyq kınofestıvalde syıaqy alyp, júldemen
marapattalǵan. Keıin qazaq mýltıplıkaııasynyń «qarlyǵashy» 48 eldi aralap,
1975-jyly Nıý-Iorktegi III Halyqaralyq mýltfılm festıvalinde «Qola Praksınoskop» syılyǵyna ıe boldy. Rejısser tańdaǵan beıneleý
máneri, erekshe poetıkalyq yrǵaq pen plastıkalyq sheshimniń biregeıligi fılmniń
sátti shyǵýyna sep bolǵany anyq.Fılmniń rejısseri ári qoıýshy-sýretshisi Ámen
Haıdarov beıneleý mánerinde halyq óneriniń stıldik elementterin sheber qoldana
aldy.

Baǵzy zamanda adam balasyn ajaldan arashalap qalǵan, halyqtyń
súıispenshiligine bólengen qarlyǵash jaıly fılm-ertegiden Ámen Haıdarovtyń
shyǵarmashylyq ómirbaıany men qazaq mýltıplıkaııasynyń tarıhy bastalady. Al, bunyń
sebebi, «Qarlyǵash» Qazaqstandaǵy jáne Orta Azııa respýblıkalaryndaǵy sýretpen
salynǵan alǵashqy fılm bolǵandyǵynda ǵana emes. Búkilodaqtyq kınematografııa ınstıtýtynyń
kórkemsýret fakýltetiniń túlegi, álemdik mýltıplıkaııa salasynyń
jetistikterinen mol habary bar Ámen Haıdarov, áıgili mýltfılm mektepterine
elikteýden sanaly túrde bas tartady. «Qarlyǵash» ulttyq erekshelikti izdegenimen
tartymdy. Amerıkanyń uly rejısseri Ýolt Dısneı mýltfılmderiniń jarqyn ári
tanymal bolǵany, mýltıplıkat jasaý tehnıkasynyń jetilgeni sonshalyq, kóptegen
elderde, sonyń ishinde, birshama ýaqyt bizde de Dısneıdiń beıneleý stılıstıkasyna
elikteýshilik beleń alǵan edi. Dısneı murasynyń syrtqy poshymyn meńgerýdiń
saldarynan, mýltıplıkaııanyń ulttyq erekshelikteri joıyla bastaǵan-tyn. Sol
sebepti, Ámen Haıdarovtyń alǵashqy fılmi, óziniń kórkemdik ustanymy retinde
mýltıplıkaııada beıneleýdiń ulttyq naqyshyn izdegenimen qymbat.

Halyq ańyzyna qurylǵan «Aqsaq qulan» fılmin de kınematografıster qaýymy
men kórermen jyly qabyldady. Orta Azııa respýblıkalary men Qazaqstannyń
VIII aımaqtyq
festıvalinde bul týyndy dıplommen marapattaldy. «Aqsaq qulan» – ónerdiń máńgilik
asyl qudiretin asqaqtatqan ǵajaıyp ańyzdardyń biri. Súıikti uly Joshynyń mert
bolǵanyn Shyńǵys hanǵa estirtýge eshkimniń batyly barmaıdy. Sýyq habar ákelgendi
qatal jaza kútedi. Tek uly jyraý Ketbuǵanyń dombyrasynan tógilgen qońyr kúı
ǵana qaǵanǵa ulynyń mert bolǵanyn sezdiredi. Ashýǵa mingen Shyńǵys han – qaraly
habar jetkizgen shabarmannyń aýzyna qorǵasyn quıýǵa sert bergenin eskerip,
dombyrany jazalaýǵa buıyrady. Sol zamannan beri dombyranyń betindegi oıyq, ıakı,
balqytylǵan qorǵasynnan qalǵan iz paıda bolǵan desedi. Fılm avtorlary
assoıaııalyq qabyldaýǵa súıenip, halyqtyń osy ańyzdan habary baryn eskerip,
negizinen mýltfılmniń mýzykalyq kórkemdelýine basa nazar aýdarady. Kompozıtor
Nurǵısa Tilendıev «Aqsaq qulan» atty halyq kúıin fılmde úılesimdi qoldana
bildi.

Ámen Haıdarov fılmderiniń álemi kontrastqa toly, kómeski reńk joq. Ol tek aq
pen qaraǵa, halyq ertegilerindegideı Jaqsylyq pen Zulymdyqqa bólingen. Áıgili
ázilkesh, ótkir tildiń ıesi Qojanasyrdyń beınesin jasaǵan kezde de, Ámen
Haıdarov jeńil, oınaqy, komedııalyq fılm jasaýdan qashyp, óziniń kórkemdik
ustanymyna berik bolyp qalady. Ol fılm-ápsanany túsiredi. Mundaı janr sıýjettiń
ózgeshe qurylýyn, árekettiń ózgeshe órbýin qajet etedi. «Qojanasyr – qurylysshy»
fılminde avtor aldyńǵy fılmderinde oryn alǵan baıandaýdan alshaqtaıdy. Ekranda –
oqıǵasy shapshań dramatýrgııa kórinis tapty. Japanda baspanasyz qalǵan Qojanasyr
tastan úı qalaýǵa kirisedi. Qurylys barysynda ol kórshileriniń keńesine qulaq
túrip, Batys pen Shyǵystyń sáýlet ónerin aralastyryp, oıǵa syıymsyz áldene
turǵyzady...

Zamanaýı mýltıplıkaııanyń osy kúrdeli janryndaǵy Ámen Haıdarovtyń debıýti
sátti boldy. «Qojanasyr – qurylysshy» fılmi Tbılısıdegi V Búkilodaqtyq
festıvalde kınematografııalyq izdenis úshin arnaıy júldemen marapattalyp,
Zagrebtegi (IýSFR) I Halyqaralyq mýltfılm festıvalinde kórsetildi.

«Qarlyǵashtyń quıryǵy nege aıyr?», «Aqsaq qulan», «Qojanasyr – qurylysshy»
mýltfılmderi janry men oryndalý tehnıkasy turǵysynan ártúrli. «Qarlyǵash» – dástúrli
ertegi, «Aqsaq qulan» – epıkalyq ańyz, «Qojanasyr» – fálsáfalyq ápsana. Alǵashqy
eki týyndy sýretpen salynǵan, úshinshisi kartonnan kesilgen jalpaq qýyrshaqtar
tehnıkasymen jasalǵan. Alaıda, janry men kórkemdik sheshimi turǵysynan alýan-túrli
kóringenimen, sheberdiń bul týyndylarynda taqyryptyq úndestik bar, olardyń bárinde
de Jaqsylyq pen Zulymdyqtyń kúresi beınelengen. Birinshi týyndyda qarlyǵash úsh
basty Aıdaharmen kúresedi, «Aqsaq qulanda» uly jyraý Ketbuǵanyń áýeni sý men
jylqynyń mýltıplıkaııalyq beınesinde Shyńǵys hannyń áskerimen soǵysyp, jeńiske
jetedi. Árıne, bul kúres shynaıy etip kórsetilmeıdi, tek shartty túrde ǵana.
«Qojanasyr ­– qurylysshy» fılminde dálel keri jaqtan keltiriledi. Eńbekke
beıimdelmegen adam oıǵa syıymsyz úı salyp, kúlkige qalady. Jaqsylyq passıvti bolmaýy
tıis, ol alǵa basyp, qarsylyq kórsetýge daıyn bolýy qajet. Balalardyń boıynda
Jaqsylyq pen Zulymdyqqa degen kózqarasty qalyptastyratyn Ámen Haıdarov
shyǵarmalarynyń túpki oıy osyndaı.

Talapty sýretshi retinde, Á.Haıdarov árkez alǵan asýyna qanaǵattanbaıdy.
Únemi izdenis ústinde bolý – onyń shyǵarmashylyq ustanymy. «Qyryq ótirik» atty
tyń týyndysy osynyń aıǵaǵy. Avtor bul fılmde úırenshikti folklorlyq
beınelerden alshaqtaýǵa tyrysqan. «Qyryq ótirik» fılminde keıipkerlerdiń minez-sıpaty
áldeqaıda keńeıgen – jaı ǵana jaqsy bala emes, naqty Tazsha bala, jaı ǵana zulym
han emes, ózindik sóıleý máneri, minez-qulqy aıqyndalǵan, ıaǵnı, daralanǵan
keıipker.

Ámen Haıdarovtyń ǵajaıyp mýltıplıkatorlyq óneri qasıetti mıssııany atqarýda
– álemniń kóptegen elderiniń balalaryn qazaq halqynyń baı folklorlyq
mádenıetimen, ertegiler men ańyz-ápsanalarymen tanystyryp keledi.

Qazaq KSR Memlekettik syılyǵyna usynylǵan «Qarlyǵashtyń quıryǵy nege aıyr?»,
«Aqsaq qulan», «Qojanasyr – qurylysshy», «Qyryq ótirik» atty mýltıplıkaııalyq
fılmder toptamasy – Qazaqstan beıneleý mádenıetiniń jarqyn kórinisi.

«Kazahstanskaıa pravda», 1980 j., 3 shilde

Orys tilinen aýdarǵan Sáken Nógerbek