Maqala
Tuńǵysh qazaq kınorejısseri kim?
Sháken Aımanov qazaq kınosynyń úshinshi jańǵyrýy týraly ıdeıany alǵa tartty. Sebebi, ishteı, «Amangeldi» fılmin tuńǵysh kıno retinde usynǵan tezıstiń osaldyǵyn, ǵylymı turǵydan obektıvti emesin sezinse kerek.
Bólim: Kıno
Datasy: 12.09.2017
Avtory: Бауыржан Нөгербек
Maqala
Tuńǵysh qazaq kınorejısseri kim?
Sháken Aımanov qazaq kınosynyń úshinshi jańǵyrýy týraly ıdeıany alǵa tartty. Sebebi, ishteı, «Amangeldi» fılmin tuńǵysh kıno retinde usynǵan tezıstiń osaldyǵyn, ǵylymı turǵydan obektıvti emesin sezinse kerek.
Bólim: Kıno
Datasy: 12.09.2017
Avtory: Бауыржан Нөгербек
Tuńǵysh qazaq kınorejısseri kim?

Baýyrjan NÓGERBEK

kınotanýshy, professor,

QR eńbek sińirgen qaıratkeri


12 qyrkúıek – qazaq kınosynyń
kúni retinde atalyp kele jatqanyna 10 jyldan astam ýaqyt ótti. Bul kúndi
Qazaqstan kınogerleriniń kásibı, tól merekesi retinde ataýdy 2005 jyly usynyp,
onyń resmı túrde bekitilýine úlesin qosqan, jaqynda ǵana dúnıeden ozǵan belgili
kınotanýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, professor Baýyrjan
Ramazanuly Nógerbek bolatyn. Bul kúndi tańdaý sebebin Baýyrjan Nógerbek elimizdegi
ulttyq kıno óndirisiniń paıda bolý kezeńimen baılanystyrady. 1941 jyldyń 12
qyrkúıeginde Qazaq KSR Halyq Komıssarlarynyń №762 jarlyǵymen
Almaty kórkemsýretti fılmder kınostýdııasy ashylady, ıaǵnı osy kúnnen
bastap Qazaqstannyń tól kınostýdııasy (kórkemsýretti fılmer stýdııasy,
derekti-hronıkalyq fılmder stýdııasy 1936 jyly ashylǵan) jumysyn bastaıdy.

Oqyrman nazaryna Baýyrjan
Nógerbektiń 25 jyl buryn jaryq kórgen «Tuńǵysh qazaq kınorejısseri kim?» dep
atalatyn maqalasyn usynamyz. Bul maqala qazaq kınosynyń paıda bolýy tarıhyna
qatysty pikirtalas týdyra otyryp, ulttyq kıno tarıhymyzǵa jańasha, keńestik ıdeologııadan
ada, taza ǵylymı, kınotanýshylyq kózqaraspen qaraýǵa múmkindik berdi.

Baýbek NÓGERBEK, kınotanýshy, PhD doktory


Aqylǵa salsaq, tuńǵysh qazaq
kınorejısseri alǵashqy ulttyq fılmdi qoıǵan adam bolýy tıis. Alaıda, keńestik
kınonyń kóptomdy tarıhynda, keńestik kórermenniń birneshe býynynyń sanasynda
qazaq kınosynyń bastaý bulaǵy «Amangeldi» fılmi bolǵandyqtan, demek, osy
fılmdi qoıǵan Moıseı Levın tuńǵysh qazaq kınorejısseri.

Áıtse de, bul tujyrymnyń
aıtarlyqtaı osal tusy bar – «Amangeldi» alǵashqy qazaq kınosy emes. Paradoks,
degenmen, «Qazaq halqynyń alǵashqy ulttyq kınosy» jaıly mıfti shyǵarýshylar, M.Levındi
qazaq kınorejıssýrasynyń atasy dep jarııalaýǵa júreksindi.

«Amangeldi» fılmi reseılik
kınematografısterdiń Qazaqstan haqynda túsirgen alǵashqy jumysy emesin rastaıtyn
dáıekter bar.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Kıno
qujattar men dybys jazbalary ortalyq memlekettik muraǵatynda máskeýlik
kınematografısterdiń 1925-shi jyldan bastap túsirgen derekti fılmderi saqtaýly.
Solardyń ishinde, áıgilisi «Vostokkıno» Búkilreseılik akıonerlik qoǵamynyń
rejısseri V.Týrın túsirgen beı bólimdi «Túrksib» fılmi. Tanymal álemdik kıno
tarıhshysy Jorj Sadýldiń pikirine súıensek, bul týyndy franýz kınosynyń
damýyna da edáýir áser etken.

Otyzynshy jyldary «Vostokkıno»,
«Vostokfılm» trestteri Qazaqstan aýmaǵynda derekti-hronıkalyq fılmdermen
qatar, kórkemsýretti kıno túsirip kelgen. Solardyń alǵashqysy – «Dala ánderi»
(1930) Qazaqstanda keńes bıliginiń ornaýynyń on jyldyǵyna arnalǵan. Burynǵy
malaı, qazirgi memleket qaıratkeriniń rolin somdaǵan Serke Qojamqulov edi. Bul
onyń kınodaǵy debıýti. Odan keıin, «Jut» (1931), «Dushpandardyń soqpaǵy» («Vrajı
tropy») (1935) fılmderi túsirildi. Munda da negizinen ıdeologııalyq turǵydan
kókeıkesti taqyryptar qozǵaldy: «qazaq eńbekshileriniń taptyq sanasynyń oıanýy»,
«qazaq dalasynyń jer asty baılyǵynyń ıgerile bastaýy», «aýylsharýashylyǵyn
ujymdastyrýdyń qıyndyqtary týraly, baı men kýlaktardyń qıturqy áreketteri
týraly, kedeılerdiń jańa ómir úshin jan alysyp kúreskeni týraly». Qazaq
kınosynyń alǵashqy tarıhshysy Qabysh Sıranov Qazaqstan kınosynyń fılmografııasyn «Kóterilis»
(«Mıatej») (1928) fılminen bastaıdy. Bul Dm.Fýrmanovtyń Vernyı (Almaty)
qalasynda ornalasqan Qyzyl Armııanyń Jarkent batalonynyń qıly taǵdyry týraly
baıandaıtyn osy attas romanynyń ekrandalýy.

Kórip turǵanymyzdaı, Qazaqstan
jaıly alǵashqy fılmder jıyrmasynshy jyldary túsirile bastaǵan. Almaty
kınohronıka stýdııasy «Soıýzkınohronıka» trestiniń qazaqstandyq bazasynda
1935-jyly quryldy. Al, osy tresttiń ózi «Keńestik Qazaqstan» atty arnaıy
kınojýrnalyn, sonymen qatar, búkilodaqtyq kınojýrnalǵa arnap hronıkalyq-derekti
sıýjetter túsirý úshin 1933-jyly qurylǵan bolatyn.

Al, derbes kórkemsýretti
fılmder kınostýdııasynyń qurylýy Ekinshi Dúnıejúzilik soǵys kezeńimen tuspa-tus
keldi. Naq osy shaqta Almatyǵa «Mosfılm» men «Lenfılm» stýdııalary kóshirilgen
edi. Áıtse de, is júzinde jalǵyz ǵana Ortalyq birikken kınostýdııasy (OKS) ǵana
jumys istep keldi. Sondyqtan, kórkemsýretti fılmder Qazaqstanda
túsirilgenimen, respýblıkamyzda ulttyq fılm óndirisi jolǵa qoıylmaǵan edi.

Qazaqstanda kıno óndirisi tek 1944 jyldan bastaý alady. Iaǵnı, sol jyly OKS taratylyp,
kınohronıka stýdııasy men kórkemsýretti fılmder stýdııasy Almaty kórkemsýretti
jáne hronıkalyq-derekti fılmder kınostýdııasyna birigip, keıin onyń aty
«Qazaqfılm» bolyp aýystyrylǵan-tyn.

Basqasha aıtqanda, Keńes
elindegi «mádenı tóńkeris» tusynda qazaq ulttyq kınosy aýyq-aýyq paıda bolyp
otyratyn: uıymdastyrýshylyq turǵydan – túrli stýdııa, trest, fılıal ispetti,
shyǵarmashylyq turǵydan – is-saparmen kelgen Máskeýlik jáne Lenıngradtyq
kınematografısterdiń túsirgen kórkemsýretti jáne derekti fılmderiniń keıpinde.
Ulttyq kınonyń osylaısha talaı márte «paıda bolýynyń» syry mynada – bizdiń
qoǵamdyq jáne jeke ómirimiz sekildi kıno óneri de kúshtep ıdeologııalanǵan jáne
bıliktiń yrqyna qaraı mıfter men ańyzdarǵa toly edi.

Osyndaı turaqty mıfterdiń biri
«Lenfılm» kınostýdııasynyń qazaq jazýshylary men akterlerin jumyldyra otyryp
túsirgen «Amangeldi» fılmin tuńǵysh ulttyq kıno týyndysy dárejesine deıin
kótergendigi. Qabysh Sıranov «Keńestik Qazaqstannyń kıno óneri» monografısynda
(Almaty, 1966) ulttyq kınematograftyń týýyn «Amangeldi» fılmimen
baılanystyrady. Sirá, buǵan kópshilik sanasynda osy pikirdiń qalyptasyp qalǵany
áser etse kerek.

"Amangeldi" 1938

Árıne, qazaq kınosynyń alǵashqy
týyndysy retinde «Amangeldi» fılmin alǵa tartatyn mıf sol kezeńniń ıdeologııasy
men saıasatynyń saldary. Kez-kelgen kórermen – «Lenfılm» túsirgen «Amangeldi» ­–­­
úgit-nasıhat fılmderiniń, revolıýıonerlerdiń kınobıografııasynyń, aǵaıyndy
Vasılevterdiń «Chapaev» fılminiń jalǵasy ekenin túsinedi.

«Amangeldi» fılmin
qasterleýshiler meni durys túsiner degen oıdamyn. Fılmniń kórkemdik
jetistikterin, mysaly, E.Ómirzaqov, Sh.Jandarbekova, S.Qojamqulov,
K.Báıseıitova, Q.Qýanyshbaev, Q.Badyrov syndy qazaqtyń uly akterleriniń oıynyn
sóz etip otyrǵanym joq. Men fılmniń «tapsyryspen» jasalǵanyn, osyndaı sıpatqa
ıe bolǵanyn meńzep otyrmyn.

Fılm 1938 jyly túsirildi. Bul
memlekettik, anyǵynda memlekettik-partııalyq tapsyrys bolatyn. Muny rastaıtyn
qujattar saqtalǵan. Qazaqstan úkimeti Ortalyqqa 1916 jylǵy ult-azattyq
kóterilistiń jetekshisi, halyq batyry Amangeldi Imanov jaıly fılm túsirý týraly
ótinish bildirgen. Totalıtarlyq bılik mıf jasaýǵa muqtaj bolatyn, al, ańyzǵa
aınalǵan halyq batyry Amangeldiniń ómirbaıany olardyń bul maqsatyn oryndaýǵa saı
kelip turdy. Sondyqtan, «ótinish» jerde qalmady.

Ádebı senarııdi jazýǵa
Qazaqstan mádenıetiniń kórnekti qaıratkerleri Beıimbet Maılın hám Ǵabıt
Músirepov at salysty. Olardyń taǵdyry da zamanyna saı órbidi. Fılm ekranǵa
shyqpaı jatyp, Beıimbet Maılın repressııaǵa ushyraǵandyqtan, onyń esimi ne tıtrda,
ne «alǵashqy fılmniń» jarnamalyq afıshalarynda, ne maqtaýǵa toly maqalalarda
atalmaıdy. «Hrýev jylymyǵyna» deıin osy fılm avtorlarynyń biriniń esiminsiz
qala berdi. Biraq, mıf jasaýǵa, stalındik soıalızm gúldengen shaqta qazaq
kınosynyń týýy jaıly mıf jasaýǵa qyzmet etti. Qazaq ádebıetiniń klassıgi,
jazýshy, dramatýrg Ǵabıt Músirepov te baspadan shyqqan «Amangeldi» fılminiń
ádebı senarııiniń avtorlar tiziminen «túsip» qalǵan. Al, shyn máninde,
kınopovest Músirepov pen Maılınniń pesasynyń negizinde jazylyp, Qazaqstanda
týǵan máskeýlik jazýshy Vsevolod Ivanov osy materıaldy senarıı retinde jazǵany
belgili. Kópshilik silteme jasaıtyn «Ulttyq fılmderdiń senarııleri» (Máskeý,
1939) jınaǵynda senarııdiń muqabasynda jalǵyz-aq Vsevolod Ivanovtyń esimi
jazylǵanyn kórgenimde jaǵamdy ustaǵanym ras.

Alǵashqy qazaq kınotanýshysy
Qabysh Sıranov pen ulttyq kınodramatýrgııanyń zertteýshisi Kamal Smaıylov osy bir
tarıhı ádiletsizdikti elemeı qoıǵany tań qaldyrady. Bálkim, osynyń ózinen-aq,
ondaǵan jyldar boıy mysymyzdy basyp kelgen, boıymyzǵa sińgen kónbistiktiń
saldarynan aınalamyzdaǵy kez-kelgen jaıtty qalypty retinde qabyldaýymyzdyń belgisin
tanýǵa bolar.

Qalaı bolǵan kúnniń ózinde,
«Amangeldi» fılmi men senarııiniń avtorlyǵyna qatysty másele bizdiń
mádenıetimiz ben tarıhymyzǵa abyroı ákelmeıtini anyq.

Ókinishke qaraı, áli kúnge deıin
«Amangeldi» tuńǵysh fılm, qazaq kınosynyń «bastaý-bulaǵy» deýden jalyqpaı
kelemiz. Men, 1980 jyly respýblıkalyq «Óner» baspasynan,  lenıngradtyq jýrnalıst A.Nazarovtyń
qurastyrýymen shyǵarylǵan «Tuńǵysh qazaq kınosy» atty estelikter jınaǵyn aıtyp
otyrǵanym joq. Bul ótken is. Alaıda, áli kúnge deıin qazaq kınosy týraly barlyq
baıandamalar men basylymdarda osy «tarıhı dáıek» qaıtalanyp keledi, kópshiliktiń
sanasyna quıylyp keledi.

Eger, lenfılmdikter túsirgen,
halyq batyry týraly «Amangeldi» fılmi alǵashqy qazaq kórkemsýretti kınosy
bolsa, demek, «Túrksib» derekti-hronıkalyq fılmi de Qazaqstan derekti
kınogerleriniń alǵashqy eńbegi. Materıalǵa qarap, ónerdegi «ulttyq» sıpatty
aıqyndaýǵa bolmaıdy. Aıtalyq, Reseı kınematografısteri japon rejısseri Akıra
Kýrosavanyń F.M.Dostoevskııdiń «Naqurys» («Idıot») romanynyń negizinde túsirgen
áıgili fılmi – orys kınematografynyń shedevri degen oıdan aýlaq qoı. Al, bizdiń
jaǵdaıda dál solaı. Sebebi, ıdeologııa bárinen joǵary qoıylyp keldi –
oı-sanamyzdan, halyqtardyń tabıǵı tarıhı damýynan, mádenıetten, tipti,
qarapaıym logıkadan da.  

Osyndaıda, qazaq ulttyq
kınosynyń týýyn qaı kezeńnen, qaı fılmnen bastaý kerek, degen suraq týyndaıdy.
Meniń oıymsha, ulttyq kıno óneri degen uǵymdy ashatyn eki dúnıe baryn eshkim joqqa
shyǵarmas: kıno óndirisiniń menshikti bazasy men ulttyq kadrlar.

«Amangeldi» fılmi túsirilgen
otyzynshy jyldary birimen biri sabaqtasyp jatqan osy eki faktor bolǵan emes.
1938 jyly kórkemsýretti fılmderdi jasaıtyn óndiristik baza, tıisinshe,
kınematografııalyq mamandyqtardy ıgergen ulttyq kadrlar bolǵan joq. Al,
ádebı-kórkem, ǵylymı-pedagogıkalyq zııaly qaýym ókilderi josparly túrde joıylyp
keldi. Kıno da bul náýbetti aınalyp ótken joq. «Vostokkıno» tresti taratyldy,
al, áıgili jazýshy, qoǵam qaıratkeri, kınotresttiń senarlyq bóliminiń
jetekshisi, alǵashqy qazaq kınematografısteriniń biri Ilııas Jansúgirov
repressııaǵa ushyrady. Tek, joǵarǵy jaqtyń pármenimen uıymdastyrylǵan Almaty
kınohronıka stýdııasy ǵana qazaq dalasyndaǵy soıalızm «jeńisi» jaıly sıýjetterdi
úzdiksiz túsirip jatty. Qandy terror, kúshtep ujymdastyrý, Stalın men
Goloekınniń qıturqy ulttyq saıasaty júzege asyrylyp jatqan shaqta alǵashqy qazaq
kınosyn túsirý kimniń oıyna keler?! Alaıda, shyndyq sol – keńestik bıliktiń
memlekettik-partııalyq dıirmeni minsiz jumys istep jatty – Máskeýde KSRO
halyqtarynyń mádenıeti men ádebıetiniń merekelik dekadalary uıymdastyryldy,
ulttyq mádenıetti damytý týraly qaýlylar shyǵaryldy. Tap mundaı jaǵdaıda,
halyqtyń «Amangeldi» fılmin qýana qabyldaǵany zańdy da. Qaıtalap aıtaıyn, men
bul fılmniń kórkemdik jetistikterin sóz etip otyrǵanym joq. Sóıtip, «Lenfılm»
túsirgen «Amangeldi» fılmi orys aǵaıyndardyń kómegimen túsirilgen alǵashqy
qazaq kórkemsýretti fılmi degen oı da sanaǵa sińirildi. Alaıda, kıno óneriniń
tarıhy bul «dáıekti» joqqa shyǵarady.

«Amangeldi» fılmin tuńǵysh
fılm retinde telýdiń saldarynan, respýblıkamyzdyń ulttyq kınematografynyń týýy
men damýy týraly obektıvti oı túıýden qaldyq.

Bul maqalanyń kólemi, Qabysh
Sıranovtyń «Keńestik Qazaqstannyń kıno óneri» monografııasyndaǵy qazaq kınosy
tarıhynyń kezeńderine keńirek toqtalýyma mursha bermeı tur. Qysqasha aıtqanda,
Sıranov ulttyq kınonyń damýynyń mynadaı negizgi kezeńderin bólip qarastyrady:
birinshi (1926-1937 jj.), ekinshi (1938-1945 jj.), úshinshi (1946-1952 jj.),
tórtinshi kezeń 1953 jyldan bastalady.

Q.Sıranovtyń tujyrymy boıynsha,
orys kınematografısteriniń Qazaqstan jaıly túsirgen fılmderi, ulttyq kınonyń
bastaýy. Olaı bolsa, nelikten tarıhshy Q.Sıranov «Túrksib» pen «Dala ánderi»
fılmderin, tıisinshe, Qazaqstannyń derekti jáne kórkemsýretti fılmderiniń
alǵashqylary dep atamaıtyny kúmán týǵyzady. Onyń ústine, bul fılmderdi
«Vostokfılm» (1929) jáne «Vostokkıno» (1930) túsirgen. Osy dáıekterge
qaramastan, alǵashqy qazaq kınosy retinde «Lenfılm» kınostýdııasy birneshe jyldan
keıin túsirgen «Amangeldi» fılmi aıtylady. Al, munyń syrtynda, Almaty
kórkemsýretti jáne derekti fılmder kınostýdııasynyń alǵashqy týyndysy, 1945 jyly
M.Áýezovtiń senarııi boıynsha, G.Roshal men E.Aron túsirgen «Abaı ánderi»
fılmin qaıtemiz?

Iaǵnı, joǵaryda keltirilgen
qazaq kınosynyń kezeńderi ulttyq kadr men kıno óndirisiniń bazasy syndy mańyzdy
faktorlardy eskermeıdi. Obektıvti turǵydan alǵanda, «Abaı ánderi» fılmin qazaqstandyq
kıno óndirisi bazasynda, ulttyq taqyrypta, qazaq akterleriniń qatysýymen orys
kınematografısteri túsirgen alǵashqy respýblıkalyq kıno dep ataýymyzǵa tolyq negiz
bar.

Sháken Aımanov

Ulttyq kınonyń tarıhynyń
kezeńderine qatysty ıdeologııalanǵan, ǵylymı emes ádisteme bolǵandyqtan, Sháken
Aımanov qazaq kınosynyń týýyna qatysty óz paıymyn alǵa tartady. Alǵashqy qazaq
kınorejısseri Sháken Aımanovpen uzaq jyldar boıy jumys istegen kınooperator Mark
Berkovıch, óziniń estelik kitabynda Sháken aǵanyń qazaq kınosy jaıly oılarymen bólisken
suhbatyn keltiredi. Sháken aǵa respýblıkamyzdyń kıno óneriniń rýhanı tunyǵyn
halqymyzdyń ejelgi mádenıetinen, ańyzǵa aınalǵan Qorqyt atanyń kúılerinen, Abaı
men Mahambettiń ánderi men óleńderinen, Shoqan Ýálıhanov pen Muhtar Áýezovtyń
shyǵarmalarynan izdeýimiz keregin alǵa tartady. Al, Qazaqstandaǵy kınonyń paıda
bolýyna qarasty aıtsaq, onyń úsh kezeńi bolǵan: birinshi – hronıka,
kınojýrnaldardyń túsirilýi, respýblıka jaıly alǵashqy derekti fılmderdiń shyǵýy;
ekinshi – Qazaqstan materıaly negizinde túsirilgen kórkemsýretti fılmder –
«Amangeldi», «Raıhan», «Abaı ánderi», «Altyn múıiz», «Jambyl». Respýblıkamyzdyń
ulttyq kınosynyń qalyptasýyna orys kınematografynyń erekshe áser etkenin aıta
kele, Aımanov bylaı deıdi: «Kınoda alǵashqy qarlyǵashtyń ózi kóktemniń belgisindeı.
Sondyqtan, 1953 jyly rejısser Karl Gakkelmen birge túsirgen «Mahabbat týraly
ańyz» fılmim, mańyzdy kezeń. Shyndyǵyn aıtqanda, bul osal fılm. Ony fılm dep
aıtýdyń ózi artyq, bul Ǵ.Músirepovtyń «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» pesasy boıynsha
túsirilgen fılm-spektakl. Degenmen, bul bizdiń úshinshi jańǵyrýymyz, sebebi, óz
kúshimizben fılm túsire bastadyq. Ulttyq kınematografııa bastaldy» (M. Berkovıch.
Kadry neokonchennoı lenty. Almaty. Óner, 1984, 141 b.).

Sháken Aımanov qazaq kınosynyń
úshinshi jańǵyrýy týraly ıdeıany alǵa tartty. Sebebi, ishteı, «Amangeldi» fılmin
tuńǵysh kıno retinde usynǵan tezıstiń osaldyǵyn, ǵylymı turǵydan obektıvti
emesin sezinse kerek.

Baýyrjan Nógerbek

Menińshe, Sháken Aımanov usynǵan
qazaq kınosynyń paıda bolýynyń kezeńderi – ǵylymı turǵydan tolyq negizi bar
pikir. Árıne, ulttyq kınonyń úsh márte paıda bolýy týraly ıdeıany ysyryp tastasaq
bolǵany. Dál osyndaı oıdyń aıtylýynyń ózinen stereotıpterdiń qanshalyqty kúshke
ıe ekenin ańǵarýǵa bolar. Sháken Aımanovtyń erligi sol, ol birinshi bolyp,
kópshilikke málim «dáıekterge» basqa qyrynan qaraı aldy.

Respýblıkalyq kınematografty
mynadaı negizgi kezeńderge bólip qaraýǵa bolady. Birinshi – 40-shy jyldar men
50-shi jyldardyń alǵashqy jartysy, fılmderdi jasaýǵa qazaq shyǵarmashyl zııaly
qaýym ókilderin tartý, menshikti kınematografııalyq baza – Almaty kórkemsýretti
jáne derekti fılmder kınostýdııasynyń qurylýy, ulttyq kadrlardy daıarlaýdyń
bastalýy. Ekinshi – 50-shi jyldardyń ekinshi jartysy – ulttyq kınematograftyń
paıda bolýy, ulttyq kadrlardyń kórkemsýretti jáne derekti fılmderdi túsire
bastaýy, qazaq kınorejıssýrasynyń, kınodramatýrgııasynyń paıda bolýy, Oraz
Ábishev, Sháken Aımanov, Májıt Begalın, Sultan Qojyqovtyń shyǵarmashylyǵynyń
bastalýy. Úshinshi – 60-70-shi jyldar, qazaq ulttyq kınosynyń qalyptasýy, Sháken
Aımanov, Májıt Begalın shyǵarmashylyǵynyń tolysqan shaǵy, qazaq
mýltıplıkaııasynyń, ǵylymı-kópshilik kınosynyń paıda bolýy. Jáne de tórtinshi –
qazirgi kezeń, Serik Aprymov, Rashıd Nuǵmanov, Talǵat Temenov, Sergeı Ázimov,
Oraz Rymjanov, Vladımır Tıýlkın syndy jas rejısserlerdiń shyǵarmashylyǵymen tyǵyz
baılanysty kezeń, kórkemsýretti kınoda «jańa tolqynnyń» paıda bolýy.

Qazaqstan aýmaǵynda Máskeý men
Lenıngrad kınematografısteri 20-shy jáne 30-shy jyldary túsirgen alǵashqy
hronıkalyq sıýjetter men derekti fılmderdi ulttyq kıno óneriniń paıda bolýy
kezeńine jatqyzýǵa bolmaıdy. Sebebi, ol shaqta menshikti kınematografııalyq baza
men jergilikti kadrlar bolǵan joq. Bul kezeńdi – orys kınematografısteriniń
shyǵarmashylyǵyndaǵy Qazaqstan taqyryby turǵysynan qarastyrýǵa bolady. Birinshi
kezeń – 40-shy jyldar men 50-shi jyldardyń alǵashqy jartysy Qazaqstan
kınematografynyń paıda bolýynyń alǵy sharty ispetti. Al, naǵyz ulttyq kınonyń
paıda bolýy 50-shi jyldardan bastaý alady. Anyǵyn aıtqanda – Sháken Aımanovtyń
1953 jyly túsirgen «Mahabbat týraly ańyz» atty rejısserlik debıýtinen bastalady.

Qazaq kıno óneriniń tarıhyn
1938 jyldan 1953 jylǵa deıin 15 jylǵa qysqartý, «jasartý» kóp dúnıeni
ózgertedi. Eń mańyzdysy biz ulttyq kıno tarıhyna mıf týyndysy retinde emes,
ǵylymı pán retinde qaraı alamyz.

Sonymen, tuńǵysh qazaq
kınorejısseri – Sháken Kenjetaıuly Aımanov. Biz ulttyq kıno óneriniń paıda
bolýyn onyń esimimen baılanystyrýymyz kerek.

1992 j.

 

Qazaq tiline aýdarǵan: Sáken NÓGERBEK