Maqala
Kreoldyq til
nemese muǵalimge qulsha moıynsunatyn «ulttyq pedagogıkadan» paıda joq.
Bólim: Mádenıet
Datasy: 01.06.2017
Avtory: Серікбол ҚОНДЫБАЙ
Maqala
Kreoldyq til
nemese muǵalimge qulsha moıynsunatyn «ulttyq pedagogıkadan» paıda joq.
Bólim: Mádenıet
Datasy: 01.06.2017
Avtory: Серікбол ҚОНДЫБАЙ
Kreoldyq til
Sýret "Jasqazaq.kz" saıtynan alyndy

Serikbol QONDYBAI


Nemese muǵalimge qulsha moıynsunatyn Ulttyq pedago­gıkadan paıda
joq Qazaq tiliniń búgingi jaǵdaıy, onyń bolashaǵy qazaqtyń bárin bolmasa
da, biregeılerin oılandyrmaı qoımaıdy. Tildiń basyna
túsken shyrǵalańnan shyǵar, joldyń tabyla qoımaýy, eldegi tilge degen kózqaras
onyń bolashaǵyn bulyńǵyr etetin sııaqty.
Degenmen, osy máselede tek «qara» nemese tek
«aq» degen anyqtaǵysh sapamen shektele
almaıtynymyz túsinikti. «Qara aspandy tóbesine
tóndiretindeı» aqyrzamannyń aldynda turǵanymyz joq. 8 mln qazaqtyń (shetelderin
qospaǵanda)
jartysynan astamy qazaq tilinde sóıleıdi, qazaq balasynyń jartysynan kóbi qazaq mektebine barady, gazet-jýrnal, televıdenıe de bar. Biraq til sharýasynyń ońalar túri kórinbeıdi.

Tildiń syrqaty nede? Osy saýalǵa jaýap izdeýdiń ózi
bolashaq til damytý ıdeıalaryn týǵyzýǵa sebepker bolar degen úmitimiz bar.
Búginde qazaq tiliniń eki túri bar. Biri – ádebı til, ol aqyn-jazýshylardyń,
jýrnalısterdiń, til-ádebıet mamandarynyń, keıbir óner salasy qyzmetkerleriniń,
mektep qyzmetkerleriniń qazaq tili. Ol burynǵy qalyptasqan ádebı normalary men
erejelerdi, 100 paıyz
bolmasa
da,
saqtaı otyryp, Memtermınkom
engizgen jańa sózderdi qabyldaıdy, ishinara paıdalanady
da. Ekinshi til – kúndelikti kóshe men úıdiń qazaq tili. Bul – ádebı tildiń normalaryn, erejelerin saqtamaıtyn, orys tiliniń jeke
sózderimen, sóz tirkesterimen, sóz oramdarymen meılinshe mol qanyqqan til. Qazaq
halqynyń álgi kórsetilgen mamandyq ıelerinen basqalarynyń 95-99 paıyzy osyndaı
«qoıyrtpaq tilde» sóıleıdi. Bul – ómirdiń aqıqaty, oǵan birdeme dep daý aıta
qoıý qıyn. Mundaı tilderdi ádette «kreoldyq» til deıdi, bular –
Afrıka men Ortalyq Ame­rıka araldarynyń otarlanǵan
halyqtaryna tán bolǵan. Ár jaqtan ákelinip, bir aralda turýǵa májbúr bolǵan
quldardyń
ortaq tilge kóshýiniń eki
joly bar:
ne olar otarshynyń tiline
(aǵylshyn, ıspan,
franýz, portýgal) tolyqtaı
kóshedi,
ne ózderiniń tilin
otarshy tildiń sózderimen, til normalarymen tolyqtyryp, «qoıyrtpaq til» jasap
alady. Árıne, olarǵa
syn joq,
taǵdyr aıdaýymen bir jerge kelip, qul bolǵandardyń óz murasyn saqtaı
almaıtyndyǵy túsinikti. Al «aıdyń kúniniń
amanynda»,
asa mol,
bul jaǵynan orys tilinen asyp túspese kem túse qoımaıtyn qazaq
tiliniń is júzinde
«kreol» tilge aınalýy, sol kreolsha tilimizben aıtsaq: «obıdno».

Qazaqta jeke ǵylymı
til, resmı til, áskerı til, t.b. arnaıy
mamandyk
tilderi damymaǵan. Qazaqta
basqa tilderdegideı jargon til (argo, sleng) de damymaǵan. Ol – tildiń
kemistiginen emes, tildiń tap bolǵan tarıhı jaǵdaıynan bolǵan is. Bular – ýaqyt
óte qalyptasyp keter baǵyttar, ol úshin arnaıy termnnologııalyq izdenister
men mol aqparattyq-anyqtamalyq
ádebıettiń qazaq tilinde jaryq kórýi
qajet.
Al
ázirge eń basty
til máselesi qandaı?

Til máselesin qozǵaı otyryp,
kinálini izdegende kóbinese jýrnalısterdi, ásirese telejýrnalısterdi kinálaýǵa
qumarmyz. Árıne, olardyń sóıleý sapasynda, jeke basynyń zerdelik
sapasynda (muny «Aıkıý – ıntellekt deńgeıi» dep te ataıdy) olqylyqtar
bar, biraq bul jappaı ortaq qubylys emes. Jýrnalıstiń de jaqsysy, jamany bar.
Mine, osy telejýrnalısterge, jalpy teledıdar qyzmetkerlerine «nelikten kazaqsha
oıyn-saýyq, zerde toltyrar, bilim jarysy, tok-shoý sııaqty habarlar jasamaıdy»
dep kiná taqqanda, jýrnalıster men telejúrgizýshilerdiń jeke sapasynan
basqa eskerilip kórmegen
bir jaıt
bar. Osy bir jaıtty – eń
basty sebep deýge bolady. Ol - qazaqsha habarǵa qatysýshy qazaqtyń óz tilinde sóıleý
jaǵdaıy.
Sóıleý týraly aıtqanda «orys bolyp ketti» dep qala qazaǵyna renjımiz-aý,
al osy durys qazaq tilinde
sóıleýge kelgende, aýyl qazaǵynyń
da «kóktetip júrgeni» shamaly. Óıtkeni telehabarǵa
qatysýshy qazaq ádebı til deńgeıinde sóıleı almaıdy, al kúndelikti
kreol tilimizde sóılegen
(ıaǵıı jartysy oryssha bolatyn) sózden keıin qazaqsha habardyń
da quty qasha bastaıdy. Ony teledıdar jańalyqtarynan bastap arnaıy telehabarlardan da kórip
júrmiz. Qazaǵy
jarty mıllıonǵa jetse de, tolyqqandy qazaqy
tildi ortasy joq Almatyda ornalasqan eki memlekettik telearna jýrnalısi men
júrgizýshisine osy qaladan qazaqsha durys
ta túsinikti, kórkem sóıleı biletin qarapaıym (zııaly
emes)
ne qyzmetker qazaqty
taýyp alý – qıynnyń qıyny. Telehabarǵa qatysyp otyrǵan qazaqsha sóıleýshiniń
aýzynan jóni túzý sóz ben jaýap estı almaı turǵan, sóıtip oıyn qurastyryp aıta
almaı turǵan qatysýshyny
jóndeı almaı, jany qınalyp turǵan telejúrgizýshini aıaısyń. Aıamaǵanda she? Qansha
tyrysqanymen «qazaqsha sóılep» turǵan «qazaq» aldynda ol dármensiz, sharasyz, óıtkeni
búkil qazaqtyń 99%-y sol qoıyrtpaq tilde sóılep otyr emes pe?

Sondyqtan «Habardyń» da, «Qazaqstan – 1-diń»
de júrgizýshileri ádebı tildi meńgergen ǵalymdar men jazýshylardy, óner adamdaryn
bir ústeldiń basyna jınap alyp, jıyrma mınýttan bir saǵatqa sozylatyn myljyń
habarlar berýge áýes, óıtpeske olardyń lajy joq.
Kóńil
kótererlik qazaqsha
habar tabýǵa
umtylǵanymen, qolda bar qazaq tildi kontıngenti solaı bolyp otyrǵan soń,
«qysylǵannan qyz boldymnyń» kebin kıedi, mundaı
ha­barlar,
kóp uzamaı-aq, birer jazǵyshtyń synyna ushyrap, ǵaıyp
bolyp ketedi. Qazaq tilindegi
reıtıng sál de bolsa joǵary deýge bolatyn saýsaqpen sanarlyq telehabarlardyń
ishinde «Jetpis jeti kún», «Uıat bolmasyn..» sııaqtylardyń ómir súrýi – olardyń
«qazaqtildi ortasha kontıngentti» emes,
teatr akterleri men óner qaıratkerleriniń jumystaryn
paıdalanýdyń arqasynda
bolyp otyr. Eger osy habarlarǵa aýyl men qalanyń «qazaqsha biletin qazaǵy»
qatyssa, bular
da ǵaıyp bolar edi.

Al oblystyq, aýdandyq deńgeıdegi
teledıdardaǵy qazaqsha
habarlar jóninde
aıtpaı-aq qoısa
da bolady: ol joq, bola
qoıǵannyń ózinde álgindeı
«maltasyn ujymdasa otyryp ezýden» aspaıdy. Mine, sondyqtan
«aspannyń qaharyn»
tek jýrnalısterge
ǵana tóge bermeı, basty derttiń sebebin basqa tustan izdegen jón sııaqty. Mundaı
derttiń kózi bar, ol – mektep.

Keńes dáýiriniń mektepte sóıleý mádenıetin
qalyptastyrý júıesin áńgimelep jatpaı-aq, búgingi qazaq mektepterindegi
osyndaı júıe týraly sóz qozǵasaq,
aıtarymyz mynaý: Keńes dáýirinde de, búgingi kezde de «qazaq tilinde sóıleý mádenıeti»
degen júıe atymen bolǵan emes. Sóıleı bilý, kez
kelgen
taqyrypta pikir aıtý, kez kelgen
suraqqa aıtar jaýabyn ádebı til normalaryna saı
qurastyryp berý qabileti adamnyń
psıhologııasyna, oı erkindigine baılanysty nárse. Búgingi «halyqtyq pedagogıka», «Atameken», t.b. oqý-tárbıe baǵdarlamalary óziniń rýhanı
nıetiniń durystyǵyna qaramastan, jas balanyń, oqýshynyń oıyn shekteýge, erkindigin
basyp-janshýǵa, ony baǵynyshty, moıynsunǵysh etýge baǵyttalǵan óte qaýipti
baǵdarlamalar
bolyp tabylady. Bala ulttyń tarıhy men ónerin, ádet-ǵurpy men muralaryn
bilgenimen,
tek jattaý arqyly,
«muǵalimniń shaınap
bergen» daıyn
materıalyn únsiz «juta berýge» daǵdylanady. Qaı pánde bolmasyn, oqýshy
on bir jyl osy «sóıleý»
máselesine eshqashan nazar aýdaryp kórgen joq. Qazaq tili men ádebıetinde
dıktantty
ne shyǵarmany qate
jazbasa, óleńdi jattap aıtyp berse, oqýlyqtaǵy sabaqty
ne muǵalimniń aıtqanyn barynsha tolyq qaıtalap berse «tórt» pen «bes» alady.
Matematıka, hımııa, fızıka sııaqty
pánderde oqýshy sóılemeıdi, esepti durys shyǵarsa, formýlany jatqa bilse, keıbir
aýyzsha qoıylǵan surakqa bir sózben jaýap
berse bolǵany. Tarıh pen bıologııa páninde oqýlyqtaǵy materıaldy jattap
alyp ne keıbir datalar men uǵymdardy atap berse «bes» alýǵa bolady. Al geo­grafııa páninde kartadan bes-alty
núkteni kórsetip jiberip nemese bir-eki ıfrlyq málimetti aıtyp jiberip
te baǵa ala berýge bolady. Basqa pánderde de solaı. Sóıtip, bala on bir jyl boıyna óz betinshe oıyn jetkize bilýdi, kez kelgen taqyrypqa aıtar sózin jatyq ta ádebı turǵydan durys tilmen qurastyrýdy bilmeı-aq ótedi.
Mekteptegi tárbıe saǵattary men ashyq sabaqtardaǵy oqýshynyń óleńdetip, sabaq
aıtyp taqyldap turýy – sóıleýdiń
kórsetkishi
emes, tek kóz aldaý ǵana,
muǵalimniń daıyndap bergen sózi men oqýlyqtaǵy bir eki
abza
joldy jatqa aıtýy ǵana. Mektepten keıin joǵary oqý
orny. Munda
da qazaqsha sóıleý mádenıeti
q
alyptaspaıdy. Eger til-ádebıet, tarıh, pedagogıka, jýrnalıstıka salalarynda bul mádenıet ájeptáýir alǵa jyljysa,
tehnıkalyq, basqa
da oqý
oryndarynda burynǵy oqýshy – búgingi
stýdent, kerisinshe, sóılemek túgili, burynǵy bilgeninen aıyrylady.
Onyń kýásin, ómirdi aıtpaǵanda, teledıdardan aıqyn kórinedi.
Premer-mınıstr de, mınıstr men iri mekeme bastyǵy da, ákim men mılıııa qyzmetkeri de,
qarapaıym
fermer men saýdager de, dáriger
de, ásker
ofı­eri men qatardaǵy jaýyngeri
de óz oıyn qazaqsha jetkizip bere almaıdy. Bul jerde oryssha oqyp ósken
qazaqtardy aıtyp otyrǵanymyz joq, olardyń aıtar sebebi bar, áńgime ózegi
tek qazaq mektepte 10-11
jyl oqyǵan, qazaq tildi ortada ósken qazaq.

Sóıleý demekshi, osy qazaq tiline qatysty
taǵy bir kóp ańǵaryla bermeıtin qubylys bar. Ol – búgingi qazaqtyń kreoldyq
tilinde aımaqtyq dıalektilerdiń paıda bolýy. Gazet-jýrnal men kitap oqýdyń
«kitap oqyǵysh» keńes zamanymen salystyrǵanda óte tómengi mejege túsýi, aımaqtyq
teledıdarda (tipti qazaǵy mol delinetin oblystardyń ózinde de) qazaqsha
baǵdarlamalardyń bolmaýy, ortalyq eki-úsh teledıdardyń
da qazaqshasynyń az bolýy, bir jaǵynan, orys tildi aqparat
quraldarynyń jergilikti deńgeıde ústemdik etýi, ekinshi jaǵynan, ortaq til
normalaryn joıyla bastaýyna, oblystyq qazaqtyń qoıyrtpaq tiliniń
dıalektileriniń qalyptasa bastaýyna jol ashyp otyr.

Qazaq tiliniń «ı» (kishi júzdik-noǵaılyq),
«dj» (úısindik-jetisýlyq) dıalektileri XVI ǵasyrda bolǵanymen, XVII-XVIII ǵasyrlarda
150 jylǵa sozylǵan qalmaq-jońǵardan
qashý zamanynda qazaqtyń barlyǵy Ońtústik Qazaqstanda
toptasyp, shoǵyrlanyp turýyna baılanysty «j» (Ortalyq-Ońtústik) dıalektisine
aýysyp, búgingi ortaq qazaq tili qalyptasqan edi. 1730 jyldan keıin qazaqtyń
bir toby Jaıyq pen Muǵaljarǵa, Mańǵystaýǵa ekinshi toby Saryarqa men Altaıǵa
qaıtyp oralǵanymen, olardyń barlyǵy da ortaq tildi búkil
dala
keńistigine alyp ketken edi. XIX ǵasyrda da, keńes zamanynda da jergilikti til
erekshelikteriniń bolǵanyna qaramastan qazaq tili ortaq bolatyn.
Mine,
endi keri proess – tildik bólshektenýi (dıalektilenýi) bastalǵan sııaqty.
Munyń aldyn almasa endi bir 50 jyl ýaqyt ótken soń Jetisý qazaǵy Mańǵystaý qazaǵynyń
tilin túsinbeıtin dárejege jetýi ábden múmkin.

Orys pen qazaqtyń
oıyn jetkize bilý, aıtar sózin normaǵa saı
qurastyra bilýin salystyrar bolsaq, qazaqsha sóıleıtin joǵarǵy synyp oqýshysy men
odan úlken stýdenttiń sóılem, oı qurastyrý deńgeıi orys nemese orys mektebinde
oqıtyn bastaýysh synyp oqýshysy, tipti balabaqsha balasynyń deńgeıimen birdeı
bolyp shyǵady.
Oryssha sóılegende, taqyldap
turǵan balaqaı men qazaqsha sóılegen dardaı eresektiń bilim deńgeıine
qaramastan, birdeı sapada bolýy – qur kemsitýshilikten týǵan salystyrý emes,
ómirdiń ay shyndyǵy.
Oryssha sóılegen adam
«balabaqsha –
mektep – joǵary oqý orny»
tizbek satysynda sóıleý mádenıetin qalyptastyrady, oǵan qosymsha ómir boıy
qatarlasa ilesken orys tildi teledıdar men
fılmder,
baspasóz de kómektesedi. Al qazaqta mundaı tizbek joq,
sondyqtan qazaqtan áli de bolsa, qazaqsha sóıleıtin aqyn-jazýshylardyń,
jýrnalısterdiń shyǵyp turýy – mekteptiń arqasynda emes, sol jeke adamdardyń óz
qabilet-yntasynyń arqasynda bolyp otyrǵan jetistik.

Mine, osylardyń bárin bolmasa da birazyn aıta otyryp,
qazaq tilin damytýdyń
basty sharty
– qazaqsha sóıleý mádenıetin, eń
aldymen, qazaq tildi qazaqtar arasynda qalyptastyrý der edik.
Árıne, bul tilge qatysty basqa máseleler men ádistemelik-baǵdarlamalyq júıeni
joqqa shyǵarý degen sóz emes, kerisinshe, olardy
da ári qaraı damyta paıdalana otyryp, basty nazardy
sóıleý mádenıetine aýdarý degendi bildiredi. Bul – eń aldymen mekteptiń sharýasy.
Sóıleý mádenıetin qalyptastyrý úshin
mektepte dene shynyqtyrý men eńbek páninen (ádette, tipti,
sóılemeıtin) bastap
geografııa, matematıka, fızıka, til-ádebıet pánderine sheıingi barlyq pánder úshin
arnaıy «sóıleı bilý» júıesin (ádisteme, baǵdarlama) jasaý qajet, ıaǵnı oqýshy
barlyq pán boıynsha, kez kelgen taqyrypqa óz oıyn qurastyra alatyn dárejege
jetýi tıis. Árıne, oqýshynyń bári óz oıyn Qazybek bıdeı
ne Áıtekedeı bolyp, sheshendik deńgeıde bolsyn dep turǵanymyz joq, tek osylaı sóıleýde orys
tildi qurdas-qatarlasynan
kem bolmaýyn aıtyp otyrmyz. «Sheshendik» demekshi, mektep
baǵdarlamasyna
arnaıy, on bir jyl boıynsha
oqytylatyn «sóıleý, sheshendik óneri»
pániniń
engizilgeni de q
ajet sııaqty. Qalaı isteýge
bolady? Bulardyń barlyǵyna biz aıta qoıar daıyn turǵan
reept
joq. Ony tabý, jetildirý – mamandardyń sybaǵasy.

Aıtarymyz – sóıleý mádenıeti men
sheshendik páni barlyq
qazaq tildi
joǵary jáne arnaıy orta oqý oryndary úshin de mindetti bolýy
kerek. Tek sonda ǵana teledıdardan
qazaqsha durys
ta uǵynyqty sóılep
otyrǵan ınjenerdi, ákimdi, dáriger men ofıerdi kórýge
bolady.
Tek sonda
ǵana telejúrgizýshi sany
mol
«qazaqsha durys sóıleıtin armııasy» ishinen óziniń
habaryna qajetti kontıngentti orys tildi teledıdardaǵy syqyldy ońaı ári tez
taba alar edi, bul óz kezeginde qazaqsha teledıdardyń damýyna sep bolar edi. Osylaısha
qııaldaǵannyń, úmit kútkenniń aıyby bolmas, qansha degenmen qazaqtar
sany 10-100 myń ǵana
bolatyn, joıylyp
bara jatqan halyq emes, 10
mıllıonnan asqan jurt qoı. Tildi qalpyna keltirip qana qoımaı, ári q
araı damytýdyń da bir reti keler. Eń
bastysy – qazaq balasy muǵalim men úlken kisini syılaı bilý sheńberinen shyqpaı
otyryp, olardan qaımyqpaı, mádenıetti túrde óz oıyn, óz degenin, óz durystyǵyn
dáleldeı, moıyndata bilýi, ony
durys
ta uǵynyqty qazaq tilimen
jetkize bilý kerek. Áıtpese, búgingi
bastyq
pen muǵalimge qulsha moıynsunatyn «ulttyq pedagogıkadan» esh paıda bolmaıtynyna
kóz jetkizý qıyn
bol­mas.

 

Mańǵystaý oblysy,
Shetpe kenti.

«Altyn Orda» gazeti, 2001 jyl, 5 qańtar