Maqala
Naǵashyń evreı bolsa...
Degenmen meniń báribir evreı bolǵym keledi. Nege?
Bólim: Mádenıet
Datasy: 20.06.2017
Avtory: Әмірхан БАЛҚЫБЕК
Maqala
Naǵashyń evreı bolsa...
Degenmen meniń báribir evreı bolǵym keledi. Nege?
Bólim: Mádenıet
Datasy: 20.06.2017
Avtory: Әмірхан БАЛҚЫБЕК
Naǵashyń evreı bolsa...
"Kókpar" Gýgl sýretter jınaǵynan

Ámirhan BALQYBEK


QAǴAN-NAMA


NAǴAShYŃ EVREI BOLSA...

Meni «Shyńǵys han
biz sekildi HH ǵasyrda dúnıege kelse nemese búgingi HHI ǵasyrdyń týmasy bolsa,
tólqujatyna ultyn kim dep jazdyratyn edi?» degen saýaldyń jaýaby qyzyqtyrady. Árıne,
kóptegen zamandastarymnyń saýaldyń bulaı qoıylýy durys emes deıtinin jaqsy
bilemin. Meıli, dese deı bersin. Men óz qııalymda týǵan saýaldyń jaýabyn tapsam
degen talpynysta qala beremin.

Tómendegi áńgime
de, bar bolǵany, sol saýalǵa jaýap izdemek kóp talpynystarymnyń biri ǵana. Jáne
bul áńgime, qyzyq bolǵanda, jazýshy Borhesten bastalmaq.

Iá, osy Borhesti
búgingi ádebıetshi qaýymnyń bilmeıtini joq. Eń kemi,
onyń argentın jazýshysy ekenin estigen. Qaısybireýleri onyń ataqty zaǵıp
kitaphanashy bolǵanyn da aıtyp bere alýy múmkin. Tipti, jazýshy týrasynda odan da
mańyzdyraq, odan da mándirek jaıttardy tilge tıek etetinder aramyzdan tabylyp qalar.
Bizdiń de búgin osyndaı qalamger jaıly mańyzy bar-aý degen derekti oqyrmanǵa
jetkizsek degen nıetimiz bolyp otyr.

Qalaı oılaısyz,
«Gomer» Borhestiń (zaǵıptyǵyn meńzep otyrmyz – Á.B.) ulty kim bolýy múmkin?

Ispan deısiz be?
Múmkin, ábden múmkin.

Óıtkeni, onyń
ıspan tildi ádebıettiń beldi ókilderiniń biri ekenin eshkim joqqa shyǵara
almaıdy. Aramyzda ony tipti Nobel syılyǵyna ıe bolǵan áıgili «Júz jyldyq jal­­­ǵyzdyqtyń»
avtory, Latyn Amerıkasy ádebıetiniń beı­res­­­mı tý ustaýshysy Gabrıel Garsıa
Markesten myqty deı­­tinder de bar. Uzyn sózdiń qysqasy, Borhes oıy da, boıy da
alyp Servantes, qaǵylez de sezimtal aqyn Lorka­­lar­­dyń tilinde qalam terbegen
jan. Iaǵnı, Borhesti aıtyp maq­­­tansa, ıspan tildi jurtshylyq maqtanýǵa tıis. Jáne
maq­­tanýǵa tolyq quqyqtary da bar. Biraq biz aıtpaq áńgime bul emes. Biz aıtpaq
áńgime Borhestiń ózin ıspandyq sana­maı­­tyny týraly. Bul jaıynda jazýshynyń ózi
bylaı deıdi:

«Kim ómiriniń qaısybir
sátterinde babalaryn izdeýmen áýestenbedi deısiz? Týystary men jaqyndarynyń baǵzy
tarıhyn qııalynda tanyp bilýge talpynbaǵan jan áste joq shyǵar. Men mundaı
izdenistermen birqansha ret áýeıilendim jáne ózimdi evreı sezinýden árqashan lázzat
tabatynmyn. Áńgime, bar bolǵany, betegeden bıik, jýsannan alasa, ońashada otyryp
alyp qur qııalǵa batatyn jannyń oıdan shyǵarǵan shytyrman shyrǵalańdary týraly ǵana.
Munyń Izraıldiń bedeline eshqandaı nuqsan keltirmesi anyq. Óıtkeni, meniń
ıýdeıligim Mendelsonnyń áýenderindeı, sózi joq mýzyka ispetti bolymsyz, beıkúná
ǵana nárse ǵoı. Áıtse de «Tıgel» jýrnaly meniń osy ýaqytqa deıin kópshilikten «óte
zymııan, surqııa» túrde jasyryp kelgen evreılik tegim týraly álemge jar salý arqyly,
sońǵy ýaqytqa deıin ótkennen tyrbanyp izdegen úmitimniń senimmen qaýyshyp, nyq
negizin tabýyna septigin tıgizdi.

Meniń tolyq
esimim – Borhes Asevedo bolady. «Rosas jáne onyń dáýiri» atty kitabynyń on
besinshi taraýyna ja­sa­ǵan túsindirmeleriniń birinde Ramos Mehııa sol kezdegi
Býenos-Aıres otbasylarynyń bárin sanap shyǵady jáne olardyń bári «óz túp-tamyryn
portýgal evreılerinen ala­ty­nyn» dáleldeıdi. Tizimde Asevedo atty famılııa da
bar: meniń semıt tektesterge qandaı da bolmasyn qatysym bar ekenin dáleldeıtin
jalǵyz derek osy ǵana...» (Horhe Lýıs Borhes, «Men evreımin», shyǵarmalarynyń 4
tomdyq jı­naǵy, «Amfora» baspasy, Sankt-Peterbýrg, 2005 jyl, 493-bet).

Iá, budan keıin,
nesi ekenin, qııalyńda árdaıym evreı bolýdy armandap kelgen Borhestiń evreılikten
at-tonyn ala qashatyny bar. Shamasy, bul onyń Karl Marks, Zıgmýnd Freıd, Osvald
Shpenglerlermen týysqysy kelmeıtininen bolar. Álde basqa sebep bar ma?

Bul saýaldyń
jaýaby «Men evreımin» dep atalatyn osy maqalanyń sońynda jatqan sekildi:

«Bizdiń kústanaýshylarmyz
jat tamyrlardy tek evreılerdiń arasynan ǵana tabandy túrde izdeýge beıim. Olar
ony fınıkıılerdiń, nýmıdıılerdiń, saqtardyń, babyldyqtardyń, parsylardyń,
mysyrlyqtardyń, ǵundardyń, van­­daldardyń, os­trogottardyń, efıoptardyń,
ıllırıılyq­­tar­­dyń, pafla­­gon­dardyń, sarmattardyń, mıdııalyqtardyń, otto­mandardyń,
berberlerdiń, brıtandardyń, lıvııalyqtardyń, ıkloptar men lapıfterdiń arasynan
tipti de izdep áýre bolmaıdy. Sebebi, Aleksandrııa, Babyl, Karfagen men Mem­fıs­tiń
aıly túnderi sizge eshqashan aıtýly babalaryńyzdy tartý etpek emes: mundaı múmkindik
shaıyrdyń ıisi tanaýyńyzdy qytyqtar Óli teńizdiń tóńiregin mekendegen taıpalardyń
ǵana enshisine jazylǵan».

Bul úzindiden
Borhestiń qandaı da bir tolyqqandy tarıh tek evreılerge ǵana tán dep
esepteıtinin ańǵarýǵa bolady. Intellektýal Borhestiń ózge halyqtarmen birge saqtar
men ǵundardyń urpaqtaryn da (demek, bizdi de – Á.B.) kelemejdep otyrǵanyn túısinesiz.
Borhestiń qııalynda ózin nege evreı retinde kórgisi kele beretindiginiń de
sebebi osy bir sana túkpirindegi buǵynyńqy, beıbit keıiptegi maqtanyshta jatqany
baıqalady.

Iá, Borhes –
evreı. Áıtpese maqalasynyń taqyrybyn «Men evreımin» dep aıqaılatyp qoımas edi ǵoı.
Bálkim bul onyń «Búkil álemniń evreıleri, birigińder!» degen jasy­ryn úndeýge qatqan
qupııa emeýrin – jaýaby bolar. «Iz­raıl! Men de óz balańmyn!» degeni shyǵar. Áıtpese,
óziniń ev­reı ekenin búkilálem biletin Borhes túgili, bizdiń kim eke­nin keshege
deıin bilmeı kelgen Mashkevıchimiz de jasyr­maı jaıyp salǵan joq pa! Mashkevıch
tipti Izraılge qar­jy­laı kómektesetinin de ashyq aıtty. Árıne Qazaqstanda jú­rip
taýyp jatqan dúnıesiniń esebinen. Sosyn mıllıarder Mash­kevıch qana emes,
bilimpaz Borhes te evreı bolyp jatsa nesi aıyp!

Endi evreıdi qoıyp
ózimizge bir sát oralaıyq. Shynymdy aıtaıyn, tek Borhes emes, meniń de evreı bolǵym
kelgen. Qııa­­lymda Óli teńizdiń jaǵalaýyna qansha ret bardym eken, en­­digi oǵan
esep te joq bolar. Musa ǵalaıs-salamnyń evreı jur­tyn Mysyr quldyǵynan alyp shyqqan
ýaqyty, Súleımen paı­ǵambardyń erotıkalyq aıshyqtarǵa toly mahabbat jyrlary, paı­ǵambar
ispettes ızraıl qoıshy aqyndarynyń úreı men se­nim, qorqynysh pen kóripkeldik qatar
uıysqan júrek jardy syr­lary, bulardyń bári tek meni emes, talaıdy tánti etken
ta­rıh betteri, sóz óneriniń úzdik paraqtary. Eýropa, qos Amerıka men Avstralııany,
bálkim basqa qurlyqtardy da ustap turǵan má­denı-rýhanı tin, ıakı tamyr. Áıteýir,
adamzat tarıhynyń ón boıynda tereńge tartqan eki tamyr bolsa, sonyń biri ekeni
anyq. Iaǵnı, oǵan qyzyǵa qaramaý esh múmkin emes. Iá, bala ke­­zińizden qyzyǵa oqyp
ósken «Júsip-Zylıha» qıssa das­tanyńyzdyń ózi eń aldymen osy evreıdiń topyraǵyna
dán bo­lyp túsip, kóktep óngen hıkaıa bolsa, qyzyqpasqa, tamsana qara­masqa ne
shara!

Biraq, amal qansha,
qyzyǵa qaraǵannan, qumarta ińkárlanǵannan evreı bolyp ketken biz joq. Ondaǵy kózi
tanadaı arý Sý­la­­­mıf­ter munda da bir qazaq balasynyń Súleımen bolǵysy ke­lip
júrgeninen múldem beıhabar ekeni, bul da endi eshkimnen qymtanyp, qalqalap
jasyra almaıtyn shyndyǵymyz.

Degenmen meniń báribir
evreı bolǵym keledi. Nege?

Jaýap bereıik.
Sońǵy kezderi qazaq baspasózinde Shyń­ǵys hannyń ulty kim bolǵany týraly áńgime qaıta
órship tur. Keıde daý-damaıly bul áńgimeniń jolyndaǵy­sy­nyń bá­rin qopara, qotara
kóshirip kele jatqan daladaǵy jyn sekil­di alyp dar moıyn quıynǵa uqsap ketetini
de bar. Áı­teýir qorqynyshty. Ishteı uly arýaqty mazalap jat­qanymyzdyń túbi jaqsylyqpen
tezirek bitse edi dep tileısiń. Amal qansha, daýdyń ushyǵyna shyǵar emespiz.

Mine osy Shyńǵys
han jaıly daýdyń oıanýyna evreı baýyr, eger Shyńǵys hannyń sheshesi evreı bolsa,
bir mysqal da múmkindik bermes-ti. Birden sheshesi evreı, demek ózi de evreı der
edi. Iemdenip alyp, búkil álemge ulyqtar edi.

Al bizde she?

Baıǵus basymyz
Shyńǵys handy sheshesi qazaq qońyrattyń qyzy bolǵanyna qaramaı, qanshadan beri
keýdesinen keri ıterip kelemiz. Qaısybir bilgishterdiń tipti Shyńǵys hannyń bizge
esh­­qandaı qatysy joq dep kesip aıtqysy da keledi. Al Shyń­ǵys handy ákesi jaǵynan
qazaqqa, túrkige tartqysy keletin tal­pynystarǵa eshqandaı nazar aýdarǵylary
kelmeıtin qyńyr­lyq­tary jáne bar. «Iapyr-aý,– deısiń ishteı, eger qazaq ev­reı­­diń
jolyn ustanǵanda (evreıde evreı anasynyń balasy ev­reı bolyp sanalady, al ákesi
evreı bolǵanymen sheshesi ev­reı bolmasa, ondaı ul-qyzdyń ızraıl urpaǵy bolyp
sana­lý­ǵa qaqysy joq – Á.B.) Shyńǵys hannyń qazaq ekenine tıt­teı de kúmán-kúdik
bolmas edi ǵoı, al biz evreı emes, qazaqpyz dep osynsha bulqan-talqan bolýdyń jóni
bar ma? Álde qońy­­rat qazaqtyń taıpasy emes pe? Eger ǵaıyptan taıyp osylaı
bola qalsa, onda kereı, naıman, jalaıyrlardyń da qazaq bol­­­maǵany da. Sonda qazaq
bop Shyńǵys handy jatsynyp jatqan qa­zaqtaryń kimder?

Iá, aıttym ǵoı,
meniń evreı bolǵym keledi. Óıtkeni, Shyń­­ǵys han týraly daýdan tek evreı bolyp qana
qutyla alaty­ny­­myzdy jaqsy bilemin.

Borhes durys baıqaǵan.
Ol «Aleksandrııa, Babyl, Karfagen men Memfıstiń aıly túnderi sizge eshqashan
aıtýly baba­­la­ryńyzdy tartý etpek emes: mundaı múmkindik shaıyrdyń ıisi tanaýyńdy
qytyqtar Óli teńizdiń tóńiregin mekendegen taıpalardyń ǵana enshisine jazylǵan»
deıdi. Al meniń uly babalaryńnan jurdaı qylatyn halyqtar men tarıhı óńirlerdiń
tizimine Borhestiń sońyn ala ózimizdiń Uly Dalany da qosqym bar. Óıtkeni, uly
babalarymen maqtana bilý parasaty, bala­synyń beli ǵana emes, qyzynyń da qursaǵynan
shyqqan árbir ulyn qadirleı bilý danalyǵy tek evreı baýyrdyń ǵana ta­­laıy­na
jazylǵan nesibe. Olardyń uly halyq bolatyny da sondyqtan.

Álem biletin
Borhes «Men evreımin» deıdi.

2006 jyl.