Maqala
Qara bala uly qaǵan bolǵanda
Iá, Shyńǵyshan jaýgershiligi artyna Reseı men Qytaı ispetti eki uly memleketti mura etip qaldyrdy. Búgingi Qazaqstan alyp jatqan terrıtorııa da sol Shyńǵyshannan qalǵan mıras.
Bólim: Mádenıet
Datasy: 10.06.2017
Avtory: Әмірхан БАЛҚЫБЕК
Maqala
Qara bala uly qaǵan bolǵanda
Iá, Shyńǵyshan jaýgershiligi artyna Reseı men Qytaı ispetti eki uly memleketti mura etip qaldyrdy. Búgingi Qazaqstan alyp jatqan terrıtorııa da sol Shyńǵyshannan qalǵan mıras.
Bólim: Mádenıet
Datasy: 10.06.2017
Avtory: Әмірхан БАЛҚЫБЕК
Qara bala uly qaǵan bolǵanda

Ámirhan BALQYBEK


QAǴAN-NAMA

 

Qazaq aqyl-oıynyń janashyry

Imanǵalı Tasmaǵambetov aǵaǵa
arnaımyn.

 

 

QARA BALA ULY QAǴAN BOLǴANDA

                                                                               Altyn denem sharshasa, sharshasyn –

                                                                               Abzal elim dańqy artsyn

                                                                               Bútin denem qınalsa, qınalsyn –

                                                                               Búkil elim toptansyn.

                                                                                                        Shyńǵyshan.

«Napoleon qylyshpen bastaǵan isti men qalammen aıaqtaımyn»
depti uly Balzak. Jáne bul sózdi qaǵazǵa túsirip, jumys bólmesiniń kózge túser
kórnekti jerine ilip qoıypty. Bul sóz ózara ıtyrqyljyń qańqasap bolyp qyrqysyp
jatqan franýz halqynyń basyn (Napoleon bılik basyna kelgen kez el ishinde
azamat soǵysy júrip jatqan bolatyn – Á.B.) bas-aıaǵy bes-on jylda jumylǵan judyryqtaı
tastúıin etip biriktire bilgen, biriktirip qana qoımaı jaýynger halyqtardyń da qataryna
qosa alǵan qarapaıym korsıkalyq jigittiń el aldyndaǵy eren eńbegine taǵzym
retinde aıtylǵan bolar.

Ras, Napoleon joryqtary sátsiz aıaqtaldy. Bir armııasyn Mysyr
dalasynda taǵdyr tálkegine tastap ketse, ekinshisimen Reseıdiń qarly ólkesinde
masqara bolyp qosh aıtysty. Vaterloo túbinde aqyry tas-talqan bolyp jeńilis
tapty. Biraq sarbazdary Napoleon sátsizdikke ushyrady eken dep odan syrt aınalyp
ketken joq, alystaǵy Elbadan aıdaýdan qashyp kelgende týynyń astyna qaıtadan tura
qaldy. Imperatorǵa adaldyǵyn baıqatty. Halqy tarapynan mundaı sheksiz súıispenshilikke
bólený arǵy-bergi Franııa tarıhynda qandaı da bir jumyr basty franýzdyń taǵdyr-talaıyna
jazyla qoıdy ma eken, áı, qaıdam...

Napoleon rýhyna sol kezdegi franýz jazýshylary ǵana emes, qatardaǵy
jaýyngerden kórnekti ǵalymǵa deıin tabyna táý etkendigi anyq. Mysaly,
Napoleonnyń ekspedıııalyq áskerı korpýsy quramynda arnaıy jasaqtalǵan ǵalymdar
men mamandar toby bolǵandyǵy jaqsy belgili. Bul topta tipti, aqyn da bar
bolatyn. Al keıin Egıpet ıeroglıfterin oqýdyń kiltin tapqan jas ǵalym Jan
Fransýa Shampolonmen qoly qalt etken bir tusta Napoleonnyń ózi arnaıy baryp áńgimeleskeni
de bar.

Iá, áıgili franýz adamzat tarıhyna uly jaýger ǵana emes, ǵylymnyń
janashyry retinde de kire bildi. Biletinder onyń óziniń jeke basyn talantty,
biraq baǵy ashylmaı qalǵan belletrıst jazýshy sıpatynda da dáripteıdi. Qazaq
bolsa mundaı adamdy bir sózben «segiz qyrly, bir syrly» der-di. Al ondaı adamnyń el qurmetine bólenbeýi múmkin be?
Franýzdardyń ózderiniń osy bir otandasyna degen sheksiz mahabbatyn basqashalaı túsindirý
múmkin emes. Bul mahabbattyń qandaı ólshemmen ólshenetindigin Stendaldiń «Qyzyl
men qarasyn» oqyǵan jan birden túsiner edi.

Al, bizde she?

Adamzat tarıhynda esimin máńgilik qaldyrǵan jahan­ger­ler kóp
emes. Biri jańaǵy sóz bolǵan Napoleon bolsa, biregeıi ózimizdiń qysyq kóz
babamyz Shyńǵyshan ekendigi shyndyq. Arǵy-bergi tarıhty zertteýshilerdiń daryndylyǵy
jaǵynan Shyńǵyshandy ezar, Makedonskıı, Gannıbal sekildi áıgili qolbasshylardyń
bárinen joǵary qoıatyny bar. Tipti, Atılla-Edildiń ózi onyń kóleńke tasasynda qa­­lyp
qoımaq. Al endi Azııadan shyqqan alyp tulǵany biz qalaı dáriptep, onyń tarıhı murasyn
qalaı zerdelep jatyrmyz, baǵasyna jete aldyq pa?

Saýalǵa jaýap izdep kóreıik. Jaqynda qolyma kórnekti aqynymyz
Muhtar Shahanovtyń «Jazager jady kosmoformýlasy» (Shyńǵyshannyń pendelik qupııasy)
atty poemalardan quralǵan romanynyń orys tilindegi nusqasy tústi. Oqyp shyǵyp
«talantty jazýshy saýatsyz oqyrmandy óz tujyrymyna báribir ılandyrmaq» degen qaǵıdanyń
aqıqattyǵyna kózim taǵy jete túskendeı boldy. Iá, Shahanov talantty aqyn.
Mıllıondaǵan qazaqtyń júregin jaýlaǵan sanaýly qalamgerlerimizdiń biri. Endigi
jerde darynyn álem jurtshylyǵy moıyndap jatyr. Shahanovty moıyndaý – qazaqty
moıyndaý. Shahanov shyǵarmashylyǵy arqyly qazaqtyń moıyndalyp jatqanyna biz de qýanamyz.
Biraq sol moıyndatý qandaı qurbandyqtarmen (basqashalaı aıtý múmkin emes – Á.B.)
kelip jatqandyǵyn bilgende azdap tiksinip qalǵan da jaıymyz bar. Romandy oqyp
otyryp beınebir Shahanov Shyńǵyshandaı uly arýaqtyń sońyna jaryq kúnde shyraq alyp
túskendeı kúıde qaldyq.

Shyńǵyshan, shynynda da, Shahanov beınelegendeı rýhanı qubyjyq
pa? Joq, olaı bolmaýy kerek. Óz zamanynyń ańyz-áńgimelerimen sýsyndap óskenin
shejireshiler san ret tápsirlep jazǵan joq pa! Dalalyq sara mádenıet týdyrǵan
batyrlyq epostardyń yqpalynda tárbıelenip ósken bala Temirshindi qalaı ǵana
rýhanı ergejeıli deýge aýzymyz barmaq?

Osy tusta Shyńǵyshan dúnıege kelgen kezderi Uly Dalanyń shyǵysynda
júz bergen oqıǵalarǵa az-maz toqtala ketken jón sekildi. «Mońǵoldyń qupııa
shejiresinde» osy óńirdegi taıpalar arasynda bolyp jatqan úzdiksiz qaqtyǵystar,
ıaǵnı dalalyq azamat soǵysy jaıly baıandalady. Tutas mońǵoldyń bıleýshisi, Shyńǵyshannyń
atasy Ambaǵaı handy qytaılyqtardyń aldap qolǵa túsirip, kergishke shegelep qaǵyp óltirgenine
de jarty ǵasyrdaı ǵana ýaqyt bolǵan. Mundaı dúrbeleń kezeńde keshe ǵana bir týdyń
astynda bolǵan, dańqty kezderin áli umyta qoımaǵan shashyrandy taıpalardyń
arasynda qandaı áńgimeler aıtylýy múmkin. Kónekóz jazbalar buǵan «El arasynda búkil
eldiń basyn biriktiretin, olardy jańa uly jeńisterge bastaıtyn dana bıleýshi
keletindigi jaıly áńgimeler jıi aıtylatyn edi» dep jaýap beredi. Árıne, halyq kútken
bul tarıhı orynǵa birden-bir laıyq jan keshegi ómiri azappen úzilgen Ambaǵaı
hannyń nemeresi, bórjigennen shyqqan Esýheı bahadúrdiń úlken balasy Temirshin
bolatyn. Bul áńgimelerdiń Vıfleemnen shyqqan adamzatty qutqarýshy Isa Másih jaıly
bizdiń jyl sanaýymyzdyń baz kezindegi áńgimelermen uqsastyǵy sondaı, Uly Dalanyń
osy óńirinde jańa paıǵambardy kútken Aldyńǵy Azııadaǵy sol bir kóńil-kúıler araǵa
myń jyl salyp qaıta qaıtalanyp jatqandaı áser qaldyratyn. Bozbala Isa sekildi
bala Temirshinniń de óz mıssııasyna ishteı qatty daıyndalǵandyǵy anyq. Biraq alda
ony adamgershilik pen ar-namys synǵa túsetin taýqymetti taǵdyr kútip tur edi.

Esýheı bahadúr Temirshinine qońyrat Daı sheshenniń qyzy Bórteni
aıttyryp kele jatqan saparynda tatarlardyń qolynan ýlanyp ólgesin, keshe ǵana uıyp
otyrǵandaı bolǵan shańyraqtan baq ketken. Esýheıdiń jesiri Óelin kúıeýinen muraǵa
qalǵan bılikti qolynda ustap qala almady. Tóńireginde toptasyp otyrǵan rýlas aǵaıyndary
bulardan alapes kórgendeı bir túnde beze kóshti. Óelin Esýheıden qalǵan taǵy bir
áıel jáne tórt bala, bir qyzben dalada qaldy. Iá, keshe ǵana jarylqap turǵandaı
bolǵan Táńiri syrt aınalam dese bir-aq sát. Al sol syrt aınalý jigerdi qaıraıtyn
syndarly syn bolyp shyqsa she! Qalaı degenmen de Temirshinniń óziniń juldyzdy taǵdyryna
sengendigi anyq.

Temirshinniń ózimen ákesi bir, sheshesi bólek Bekter baýyryn óltiretini
de osy tus. Bolashaq jahanger mundaı qanquıly iske nelikten bardy, áreket
astarynda ne sebep jatty, osy arada buǵan da oı kózin júgirte ketken jón
sekildi.

Osy arada bizdiń Lev Gýmılevtiń «Qupııa patshalyqty izdeý»
kitabyna, dálirek aıtqanda, onyń «Mońǵoldyń qupııa shejiresi» tasasyna jasyrǵan qupııalarǵa
boılaıtyn taraýlaryna toqtala ketkenimiz oryndy. Lev Gýmılev shejiredegi osy oqıǵany
baıandaıtyn tusqa ár túrli qyrynan mátindik, logıkalyq taldaý jasaı kelip, Bekter
Temirshinniń syrtynan tyńshylyq júrgizgen bolsa kerek degen baılamǵa keledi. Iá,
aıdalada jalǵyz qalǵan úıdegi bolashaqta búkil mońǵoldy bıleıtin bolady dep el
ishindegi ańyz-áńgimeler dáriptep júrgen balanyń kóńil túkpirinde qandaı qozǵalystar
bolyp jatqandyǵyn bilip otyrýǵa halyq birliginen góri óziniń «bólip al da bıleı
ber» jeke bıligin táýir kóretin aqsúıekter múddeli bolatyn. Al Temirshin jaıly
ondaı málimetterdi berip otyratyn jalǵyz pende baýyry Bekter edi. Gýmılev
Temirshin osy surqaı shyndyqty bilip qalǵan bolsa kerek dep baılam jasaıdy. Qazirge
deıin «Qupııa shejireniń» mátinine taldaý jumysyn júrgizgen jalǵyz ǵalym Lev
Gýmılev ekendigin eskersek, bizdiń de osy baılamǵa toqtaǵanymyz durys. Bekterdiń
Temirshindi satqandyǵy kúmán týdyrmaıdy. Al satqynǵa qashanda ólim jazasy laıyq. Óıtkeni
bozbala Temirshinniń oı-sanasynda bul kezderi keshegi Ambaǵaı atasynan qalǵan
eldi qaıta biriktirý jaıly armannyń pisip-jetilip jatqandyǵy anyq edi. Mundaı uly
murat jolynda álsizdik tanytsa baýyryn da aıaýǵa bolmaıtyn. (Gogoldiń óz
balasyn atyp óltirgen ataqty Taras Býlbasyn eske túsireıik – Á.B.) Dalanyń márt
jaýyngerlik salty sondaı aqadal qataldyqty talap etetin. Osy taldaýdan keıin-aq,
biz keshegi Keńes ókimeti tusyndaǵy tarıhshylarymyzdyń túsindirgenindeı, Shyńǵyshannyń
balyq úshin bolǵan bolymsyz eregeste baýyryn da óltire salatyn bezbúırek jan
emes, kerisinshe, uly murat jolynda ózin de, ózgeni de aıamaıtyn jigerli,
birbetkeı jan ekendigin ańdar edik. Endi «Qupııa shejire» avtory oqıǵany nege bolǵan
kúıinde baıandamady degen saýalǵa keleıik. Saýalǵa bylaı jaýap berýge bolady:
«Shejirede» Bekter óliminiń sebebi ashyq tápsirlenetin bolsa, bul bir týdyń
astyna qaıta birige bastaǵan eldiń aýyz birligine syzat túsirer edi, baýyr
baýyrǵa jaý bolǵandyǵy anyqtalatyn. «Qupııa shejire» avtorynyń oqıǵa sebebin tuspaldap
qana ótetindigi de sondyqtan. Búgingi urpaqqa toǵyz ǵasyr buryn júz bergen bulyńǵyr
oqıǵa astarynan shyndyqty shyjymdap shyǵarýǵa qyraǵy oı kózi kerek. Iá, ıá, bizge
tarıhty qaıta oqýǵa týra kelmek. Bálkim, biraz jaıttardy jańasha baǵalaýymyz da
kerek shyǵar.

Keshe ǵana dúnıeden ótken Qaltaı Muhamedjanov aǵamyz «Shyńǵyshan
jaıly jazýǵa shama-sharqym jetpedi» dep ókinedi. Bolmasa ol jaıly derekterdi ǵumyr
boıy jınap-aq baqqan ǵoı. Sondaı-aq, Beıbarys babamyzdy somdaǵan has talant Nurmahan
Jantórınniń de sahnaǵa alyp shyqsam dep ǵumyr boıy ańsaǵan obrazy Shyńǵyshan bolǵany
belgili. Kezdeısoqtyq pa? Joq, olaı bolmasa kerek. Shyńǵyshannyń jan dúnıesi kúrdeli
rýhanı zor tulǵa bolǵandyǵyn ańlaǵandyqtarynan bolar.

Iá, Batys oqyrmanynyń oıynan shyǵamyn dep Uly dalanyń uly
tarıhyn qurbandyqqa shalýǵa bolmaıdy. Shahanov romanyn oqyp otyryp eriksiz
osyndaı oıǵa qalasyń. Degenmen, tarıhty bylaı qoıa turyp, jeke tulǵa týraly sóılegen
jón bolatyn shyǵar. Mysaly, Shahanov óz romanynda jary Bórteni oı-muraty jaǵynan
Shyńǵyshanǵa qarsy adam retinde sıpattaıdy. Biraq Shahanov Bórte anamyzdy uly qosaǵyna
qarsy qanshama arandatqysy kelgenimen, tarıhı Temirshin-Shyńǵyshannyń adamdyq qasıetteri
jaǵynan Shahanovtyq ádebı psevdo – Shyńǵyshannan báribir joǵary turatyndyǵyn, Bórtemen
arasynda tolyq túsinistik bolǵandyǵyn da umytpaǵan jón.

«Qupııa shejire» otaý qurǵandarynyń ekinshi jyly Temirshinnen Bórteni
merkitterdiń tartyp alyp ketetindigi týraly baıandaıdy. Bozbala Temirshinniń atqa
qonyp alǵashqy nartáýekel iske bel baılaıtyny da osy tus.

Ókil ákesi kereıt Tuǵyryl han men andasy Jamýhaǵa qolqa
salyp, ásker jınap, qol bastap maıdanǵa kirip jaryn merkitterden qaıtaryp alýy
bozbala Temirshinniń ataqty Shyńǵyshanǵa aınalýynyń alǵashqy qadamy edi. Bul oqıǵany
Gýmılev «Dalalyq shaǵyn Troıa soǵysy» dep asqaqtata baǵalaıtyny bar. «Qupııa
shejire» avtory osy bir tustaǵy Shyńǵyshannyń kóńil kúıin mynandaı sózder arqyly
jetkizedi.

           Jaý merkitter álek sap,

           Jaralady janymdy.

           Japa etti jarymdy,

           Asyl tutar arymdy.

Menińshe, baǵasy armen ólshengen Dala áıeline (jalpy áıel
zatyna – Á.B.) budan artyq qurmet kerek emes sekildi.

Ras, «Qupııa shejire» avtory názik bosańsýlarǵa qarsy.

Sóz saptasyna sentımentaldyq tipten jat. Lev Gýmılevtiń
avtor aqsúıek jaýynger bolsa kerek dep topshylaıtynyndaı-aq bar. Biraq osy bir
belgisiz Aqtamberdi bálkim Shalkıizdiń ózi Temirshinniń merkit qolyna túsip qalǵan
Bórtege degen jan shyrqyratar sezimine kelgende álsizdik tanytyp alady:
«Merkitter úrkip, túni boıy Seleńgini quldaı qashqanda, áskerler artynan qýa soǵyp,
jaılaıdy. Temirshin qashqan elderdiń ishinen «Bórte, Bórte!» dep aıqaılap
izdegende, úrkip bara jatqan eldiń ishindegi Bórte újin Temirshindi daýsynan
tanyp, keıqýat kempir ekeýi kúımeden túse júgirip, Temirshinniń shylbyryna orala
ketedi. Aıdyń jaryǵymen tanyǵan Temirshin ony qushaqtap aımalaıdy» («Mońǵoldyń qupııa
shejiresi» – 110 b). Iá, Dala jyraýy Temirshin men Bórteniń arasyndaǵy sezim
týraly bizden jaqsy bilgen. Sezimdi jyrlaýǵa kelgende álsizdik tanytatyny da
sondyqtan. Kim biledi, bálkim, onyń baǵyna Bórte apamyzdyń qolynan bir kese qymyz
ishý baqyty da buıyrǵan bolar-aý.

Sóz sóz, biraq bizdiń de artyqbas qııaldanýǵa qaqymyz joq. Búgingi
adamzattyń amalsyz bolsa da ózgemen tósektes bolǵan áıel zatyna kózqarasy qandaı
bolatynyn qaıdam, al Temirshinniń Bórte anamyzǵa solaı bolyp qalǵan eken-aý dep
bir mezet te kóz alartpaǵandyǵy anyq. Qaıta osy bir tustyń rýhanı-moraldyq bar
aýyrtpalyǵyn óz moınyna alǵan sekildi. Merkitten dúnıege kelýi múmkin Joshysyna
da qyryn qaraǵan joq. Búkil murasyn osy Bórte báıbishesinen týǵan tórt ulyna mura
etetindigin sol uly mahabbattyń jańǵyryǵy dep túsinsek jón. Otbasy men jarǵa
adaldyq qasıeti jaǵynan kelgende Shyńǵyshan babamyz araǵa on ǵasyrdaı ýaqyt
salyp barypt ta bizge úlgi bolyp qala bermek. Bar aıtarymyz, búgingi urpaqtyń
Napoleon men Jozefına, ezar men Kleopatranyń mahabbatyn ǵana emes, Shyńǵyshan
men Bórteniń súıispenshiligin de bilip óskeni jón.

Endi Shahanov áńgimeleıtin taǵy bir tarıhı tulǵaǵa toqtalaıyq.
Ol Otyrardyń bıleýshisi ataqty Qaıyrhan. Marqum tarıhshy Serjan Musataıuly Aqynjanov
«Qazaqstannyń orta ǵasyrlyq tarıhyndaǵy qypshaqtar» kitabynda shejireshi Jýjanıdan
mynandaı mysal keltiredi: «615 (1216) jyly... Horezm shahy Muhamed Iemekten shyqqan
Iakaftannyń uly túrkistandyq Qadyrhannyń elin oırandaýǵa attandy». Iá, ıá,
Horezm shahy basqa emes, Shahanov tamsana sýretteıtin dál Qadyrhan-Inalshyq Qaıyrhannyń
elin oırandaýǵa attanyp otyr. Biraq nege ekeni belgisiz, arada taǵy bir-eki jyl
ótkende osy Qaıyrhan ózine keshe ǵana teperish kórsetken Horezm shahyna adaldyǵyn
tanytý maqsatynda túrki-mońǵoldyń kerýenin tas-talqan etip qyryp salady.
Osylaısha, Otyrardyń túrki-mońǵoldyń qaıqy qylyshynyń astyna túsýine sebepshi
bolady. Keshegi dala jaýyngeri nelikten bulaı jaza basty, oǵan dál jaýap joq,
biraq boljamdar jasaýǵa bolady. Áıtse de bizge dál qazir ol boljamdardyń qajeti
qansha. Bar bolǵany qyzylbas parsyǵa táýeldi Inalshyq Qaıyrhannyń óz baýyrlaryna qylysh
kótergendigin aıtsaq ta jetkilikti. Iá, ıá, óz baýyrlaryna qylysh kótergendigin.
Basqashalaı baǵa berý múmkin emes. Bulaı deıtinimiz, resmı tarıh HI-HII ǵasyrlarda
Syr men Jetisýda azǵantaı mólsherde bolsa da jartylaı mońǵol tildes ulystardyń
bolǵandyǵyn joqqa shyǵarmaıdy. Iá, ıá, ol kezdegi mońǵol men qypshaq
aýdarmashysyz-aq erkin túsinise alǵan. Bizge osy mońǵol men túrkiniń ǵunnan
baryp qosylatyndyǵyn da umytpaǵan jón-aý. Al bala Temirshinniń ol tarıhtan da
habary bar bolsa she. Jalpy, Temirshinniń dalalyq aýyz ádebıeti týdyrǵan qandaı
epostardy tyńdap ósýi múmkin? Ol epostardyń mazmuny qandaı edi? Dál sol kezderi
ótkennen syr shertetin tarıhy myń jyldyq «Manas» ispetti dastandar bolmady ma
eken? Amal qansha, biz bul saýaldarǵa jaýap bere almaımyz. Biraq Aqynjanov áńgime
qylatyn uranqaı taıpasy men Temirshinniń arǵy atasy Bodanshar shaýyp alyp bodan qylatyn
uranqaılar arasynda parallel izdenister júrgizýge bolatyn sekildi. Osy arada H-HI
ǵasyrlardaǵy Uly Dala tarıhyndaǵy kúńgirtteý tustarǵa sáýle túsire alsaq, Shyńǵyshandy
jaýlaýshy emes, ata-baba mekeniniń tutastyǵyn qaıta qalpyna keltirýshi retinde de
nasıhattaý múmkindigi bar ekendigi ańǵarylmaq.

Iá, Shyńǵyshan jaýgershiligi artyna Reseı men Qytaı ispetti eki
uly memleketti mura etip qaldyrdy. Búgingi Qazaqstan alyp jatqan terrıtorııa da
sol Shyńǵyshannan qalǵan mıras. Nemeresi Qubylaı hannyń tusynda Soltústik pen Ońtústik
bolyp qyrqysyp jatqan Qytaıdyń basyn biriktirý múmkindigi týdy. Keıingi Reseı
bolsa Temirshin qurǵan ımperııanyń tikeleı murageri bolyp qaldy. Sondaı-aq, búgingi
orystyń óziniń batystaǵy slavıan baýyrlarynan góri túrkilerge jaqyndaý ekendigin
ǵylymı zertteýler de joqqa shyǵarmaıdy. (Erenjen Hara-Davan. «Chıngıshan kak
polkovode ı ego nasledııa», 1992, str 252.) Jaýlap barǵan jerindegi halyqtyń
dinı senimine qııanat jasamaý da uly Shyńǵyshannan qalǵan ónege. Tipti, onyń urpaqtarynyń
pravoslavıe shirkeýlerin salyqtan bosatqandyǵy jaıly da derekter bar. Orys
jylnamashylary Shyńǵyshan urpaqtarynyń biri bir knıazdikten túsken salyqty túgelimen
derlik shirkeý qoryna aýdartqany týraly jazady. Túrki tili orys knıazderiniń
saraıynda bertinge deıin keń qoldanysta bolǵandyǵyn da umytpaǵan jón.
(G.V.Vernadskıı «Mongoly ı Rýs», 1997, str 390). Al Pýshkınniń ózi keıipkerine
aınaldyrǵan Borıs Godýnovty taza túrki edi desek kim sener. Kompas, qaǵaz,
optıka sekildi órkenıet úlgileriniń Batysqa Shyńǵyshan joryǵy arqyly jetkendigi
de el biletin shyndyq. Adamzat tarıhyn jańa bıikterge kótergen osyndaı uly isterdiń
bastaýynda turǵan Shyńǵyshannyń qolbasshylyq qabileti týraly áńgime óz aldyna bir
bólek. Memlekettik qaıratker retinde de uzaǵynan áńgimeleýge bolady.

Bizdiń eń basty aıtqymyz kelgeni, tarıhı Shyńǵyshannyń Shahanov
romanyndaǵy ádebı keıipkerden tipti basqa ekendigi. Shahanov Iýnıı Iývenaldyń
«Eshbir qatygez jan baqytty bola almaq emes» degen sózin keltire otyryp, Shyńǵyshandy
adamı baqyttan quralaqan ozbyr retinde sýretteıdi. Al biz biletin Shyńǵyshan
týraly franýz halqynyń uly perzenti Napoleonnyń «Men Shyńǵyshandaı baqytty bola
almadym» degen moıyndaý sózi bar. Shyńǵyshandaı uly tulǵaǵa budan artyq qandaı
moıyndaý qajet!

2001 jyl.