Maqala
Tyshqan ini men qyran bıiginen
«Túrkistan» gazetiniń osy jylǵy № 45 sa­nynda (2006 jylǵy 9 qarasha) Myrzan Ken­je­baı de­genniń «Qazaqqa endi qalǵany býddızm be edi?» at­ty maqalasy jarııalanypty. Maqala tú­geldeı bizge qatysty bolǵasyn útir-núktesine deıin qal­dyrmaı oqyp shyqtyq. Oqyp shyqtyq ta, oıǵa qal­dyq.
Bólim: Mádenıet
Datasy: 04.12.2017
Avtory: Әмірхан БАЛҚЫБЕК
Maqala
Tyshqan ini men qyran bıiginen
«Túrkistan» gazetiniń osy jylǵy № 45 sa­nynda (2006 jylǵy 9 qarasha) Myrzan Ken­je­baı de­genniń «Qazaqqa endi qalǵany býddızm be edi?» at­ty maqalasy jarııalanypty. Maqala tú­geldeı bizge qatysty bolǵasyn útir-núktesine deıin qal­dyrmaı oqyp shyqtyq. Oqyp shyqtyq ta, oıǵa qal­dyq.
Bólim: Mádenıet
Datasy: 04.12.2017
Avtory: Әмірхан БАЛҚЫБЕК
Tyshqan ini men qyran bıiginen
Qozy Kórpesh pen Baıan sulýǵa arnalǵan eskertkish. Aıagóz qalasy

Ámirhan BALQYBEK


MÁŃGILIK MAHABBAT JYRY


TYShQAN INI MEN QYRAN BIIGINEN

Iá, «tas túsken jerine aýyr». Al shama­­laýy­­myzda, qarabujyr tas bizdiń – «Jas qa­­zaq­tyń» aý­lasyna laqtyrylǵan. Avtordyń nıeti de solaı bol­ǵandaı. Muny maqalamen tanysyp shyqqan adam birden ańǵara alady. Sosyn «basymyz daýǵa sha­tyl­sa da, jalaly maqalaǵa jaýap bermesek bol­maıdy eken» dep sheshtik.

Nege
jalaly maqala?

Aldymen osy saýalǵa jaýap bereıik. Maqala avtory bizdiń jazǵanymyzǵa oıdyń bıiginen (oı qurǵyry onda bolsa) zer salmaǵan, tyshqan ininiń aýzyndaı ǵana aýqymnan qarap, «sholaq belsendi» pikir bildirgen. Jáne onysy sátsiz de shyqpaǵan deýge bolady. Sebebi bizdiń maqalamyzdyń mazmunymen ta­nysýǵa múmkindigi bolmaǵan oqyrman Kenjebaıdyń ma­qa­lasyn oqı qalsa, «sholaq belsendiniń» shoqyraǵyna qısaıa salýy ábden múmkin. Sosyn bizdeı mundardy din búldirýshi retinde «esekke teris mingizip», qoǵamnan alastaý ǵana qalmaq. Al álginiń dittegeni osydan ózge eshteńe de emes. Onyń maqa­la­­­syn «japtym jala, jaqtym kúıe» deıtinimiz de sondyqtan.

Onda «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» jyrynyń
qaı dáýirde, qandaı ortada dúnıege kelýi múmkin ekendigi týraly óz jora­­ma­lym
jáne býddızmniń negizin qalaǵan Sıddhartha Gaýtamanyń ómiri týraly shaǵyn sholýym
usynylǵan. Maqala sońynda mysal retinde býddızm dúnıetanymynyń elementteri
kezdesetin búgingi eki qazaq aqynnyń óleńderi de keltirilgen.

Jýrnalıst osy maqalamyzǵa «Jas qazaq»
gazetinde «Býdda birde dúnıege kelgende...» degen ne ǵylymı emes, ne dinı, ne
boljam deýge kelmeıtin bir maqala shyqty» dep baǵa beredi. Osy baǵasynan-aq ózi
jaqsy biletin kópshilikke arnalǵan «ádebı-tanymdyq maqala» degen anyqtamany,
amal qansha, bizge qıǵysy kelmegeni ańǵarylyp-aq tur. Sirá ol kisige, tıisýdi maqsat
tutqasyn, áıteýir, bir amalyn tabý kerek bolǵan bolýy kerek. Mundaıda basqashalaı
oılaý múmkin emes.

Myrzan osy jerde jýrnalıst retinde de
kásibı qate jiberedi. Qate deıtinimiz, jýrnalıst Myrzan meniń maqalamnyń
«Mozaıka» aıdarymen shyqqanyn da ańǵarmaǵan sekildi. Iakı, ańǵarǵysy kelmegen. Qysqasy,
bul Kenjebaıdyń maqalamyzǵa anyqtama taba almaı súrligetindeı jóni joq-ty. Qazaqsha
aıtqanda, bosqa aramter bolmaı-aq qoıǵany durys edi.

Kinámshil jýrnalıst budan keıin meniń
sóz saptasyma da biraz kóz alartypty. Nesin jasyraıyn, men, ras, stılıst qalamger
emespin. Maǵan bir sóılemin jazýǵa eki kúnin arnaǵan, dálirek aıtqanda múmkindigi
bolǵan franýz Floberdiń aýyly tym alys. Eń bolmasa, ózimizdiń Ǵabıt Músirepov
(ol kisiden de qatelikter taýyp jatyr ǵoı) nemese Táken Álimqulov ta emespin.
Sondyqtan da búkil qazaqqa etene jaqyn, Myrzan Kenjebaı ǵana unatpaıtyn «dala tósinde»
nemese «ǵasyrlar qoınaýynda» ispetti turaqty sóz tirkesterin paıdalanýdy ózime
esh ar sanamaımyn. Qarapaıym qazaqtyń balasy retinde qaıta maqtanysh kóremin.
Olaı eken, Myrzannyń maqalamnyń ár-ár jerinen, jekelegen sóz ne sózderdi terip
alyp, mátinde turǵandaı emes, basyn aıaǵyna, aıaǵyn basyna shyǵaryp, «mynaý sóz
saptaı alatyn, til biletin adamnyń sózi me dep tiksinip qalsaq ta oqyp shyǵýǵa
týra keldi» dep maqalamyzdy qaryzǵa oqyǵandaı qyr kórsete sóıleýiniń eshqandaı jóni
joq.

Boljam
aıtýymyzǵa ne sebep?

2002 jyldyń tamyz aıynda elimizde,
Aıagóz aımaǵynda «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» jyryna 1500 jyl tolǵany toılandy. Iaǵnı,
ǵalymdarymyz jyrdyń alǵashqy nusqasy ıslam ǵana emes, Muhammed paıǵambarymyzdyń ózi
áli dúnıege kelmegen kezde (Muhammed ǵ.s.s. bizdiń jyl sanaýymyz boıynsha 570
jyly 29 tamyzda týǵan dep sanalady) paıda bolǵan deıdi. Kópshilik te osy uıǵarymǵa
uıýly. Al bizdiń ádebıetshi retinde, bilmekke qumar musylman balasy qatarynda
ıslamǵa deıin paıda bolǵan jyrdyń alǵashqy jyrlaýshysy qandaı senimde bolǵany,
ıakı dindi ustanǵanyn boljaýǵa, ádebıetshi retinde óz joramalymyzdy usynýǵa ábden
qaqymyz bar. Júrek qalaýymyz osyndaı bolyp jatsa, oǵan Myrzan Kenjebaı tyıym
salady eken dep, úrkekteıtin jónimiz joq shyǵar. Sosyn mundaı joramaldy oqyrman
talqysyna usynǵandardyń aldy biz emes ekenimiz de belgili. Sońǵysy da biz bola qoımaıtynymyz
anyq.

Osy oraıda, áńgimemizdi tuzdyqtaı túsý
úshin, sondaı joramaldardyń birin tilge tıek etkendi jón kórip otyrmyz. Qazaqqa
esimi belgili fılosof ǵalymymyz Ǵarıfolla Esim «Aqıqat» jýrnalynda shyqqan (2004
jyl, № 5, 6 «Dala pıramıdasy». «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» jyry týraly tolǵanys»)
atty maqalasynda Qozynyń ákesi Sarybaı nemese Sary handy ıslam dinin qabyldaǵan
taıpa kósemi retinde túsindiredi. Jyr keıipkeriniń esimin kezinde taıpa ataýy
retinde belgili bolǵan «oǵyz» nemese «ǵuz» sózinen shyǵarady. Eger jyrdyń shyǵýyna
1500 jyl toldy degendi shartty ýaqyt kórsetkishi dep esepteıtin bolsaq, bulaı
bolýy da ábden múmkin. Óz joramalymyzǵa qaıshy keletini bolmasa, jyr negizinde túrkiler
dalasyna ıslam endi-endi ene bastaǵan kezde júz bergen oqıǵalardyń sulbasy
jatýy yqtımal deıtin bul boljammen de kelisýge bolady.

Ǵarıfolla Esim aǵamyz jyrdaǵy basty
tragedııanyń sebebin keıipkerler arasyndaǵy dinaralyq qaıshylyqtan izdepti. Ǵalym
«Jyrǵa negizgi áýen bolǵan Qarabaı nemese Qara – hannyń Qozyǵa qyzymdy
bermeımin dep Altaıǵa aýa kóshýiniń basty sebebi, dinge qatysty bolýy da yqtımal.
Sebebi, Qarabaı naımandardyń bir taıpasynyń rý kósemi ekeni de shyndyqqa jaqyn,
al naımandardyń tarıhta, kezinde nestorıandyq (hrıstıanshyldyqtyń qýdalaýǵa ushyraǵan
bir tarmaǵy – Á.B.) nanymda bolǵany da anyq. Osylaı deýge joǵaryda keltirilgen
jyr nusqasyndaǵy mynadaı eki túsinik negiz bolady. Birinshisi, Qozyeke han dúnıeden
qaıtqan soń:

... Aq súıegin
Er Aıbas ózi jýyp,

Janazasyn
batyrdyń ózi oqyǵan.

Qozy ıslamdy qabyldaǵandyqtan, onyń
janazasyn osy dindegi Er Aıbas ózi oqydy. Sebebi, jergilikti Qarabaı basqarǵan
jurtqa bul nanym áli sińisti bolmaǵan...

Ekinshiden, Qozynyń dinge qatysty
hareketi týraly oqıǵa bylaı bolǵan: Qodar men Qarabaı birlesip Qozyny óltirmek
bolady. Qozynyń sońyna túsip ańdyp júrgen Qodar Shoq-Terekte alańsyz jatqan Qozynyń
serigi Kósemsaryny óltirip, basyn kesip alyp kelip, Qarabaıǵa jáne Baıanǵa kórsetedi.
Ańnan qaıtyp kelse dosyn óltirip, basyn kesip alǵanyn kórgen Qozy ashýǵa minedi.
Ol jyrda bylaısha sýrettelgen:

Ashýy er Qozynyń
qozyp ketti,

Qul jyǵyldy,
jurt qashyp,

                                          tozyp
ketti.

Aqyryn oǵyn
kezep jetip barsa,

Tiri jan
shydaı almaı

                                          bezip
ketti.

Dáýlet qusy
basyna qonyp qaldy,                  

Sol elge
jalǵyz ıe bolyp qaldy.

«Quldyq»
dep qol qýsyryp

                                          kelgen
jannyń,

Bárin de qaharlanbaı
qabyl aldy.

«Dinsiz kápir,
osynsha

                                          ne
jazdym?» dep,

Keskilep Qarabaıdy
ıtke saldy...

Osyndaǵy Qozynyń Qarabaıǵa aıtqan sózine
nazar aýdaraıyq. «Dinsiz kápir, osynsha ne jazdym?» dep keskilep Qarabaıdy ıtke
salady. Budan Qarabaıdyń ıslam dinine enbegeni ańǵarylady»,– deıdi («Aqıqat»,
2004, № 5, 31-32 bet).

Bir ǵajaby, ıslamdy aralastyrmaı,
hrıstıan dininiń nestorıan tarmaǵynyń ornyna býddızmdi alyp shyqqanymyz bolmasa
bizdiń joramalymyz da ǵalym aıtyp otyrǵan osy boljamnyń aýylynan alys kete qoımaıdy.

Endi ózimizdiń jyrǵa qatysty mundaı
joramal jasaýymyzǵa, onyń alǵashqy nusqasyna býddızmdi aralastyrýymyzǵa ne sebep
bolǵandyǵyna keleıik. Jańa da, joǵaryda jyrdyń 1500 jyldyǵy toılanǵanyn, ol
kezde ıslamnyń áli dúnıege kelmegendigin aıttyq. Bizdiń batyl boljam jasaýymyzǵa
osy jaıt ta sebepshi boldy. Sosyn bizdiń qolymyzda qazaq dalasynda býddızmniń
bolǵandyǵy týraly naqty derekter bar. Sózimiz dámsiz bolmas úshin osy arada
solardyń birin keltire keteıik: «Nırvanasýtra» – 580 jyly túrki tiline Taspar qaǵannyń
ótinishimen aýdarylǵan kitap. Shyǵys túrki qaǵanatynyń ámirshisi (572-581 j.j.)
Taspar qaǵan býdda ilimine qatysty basty shyǵarmalardy túrki tiline aýdaryp
berýdi surady. Qaǵanat ózi qurylǵan alǵashqy kezeńnen bastap osy dinge bet burǵan-dy.
Buǵan deıin taqqa otyrǵan Shyǵys túrki qaǵanatynyń alǵashqy ámirshisi (553-572
j.j.) Muqan qaǵan bılikke kelgen alǵashqy jyldarynan bastap-aq din retinde
býddızmdi ustanǵan bolatyn. Taspar qaǵannyń ótinishine oraı, «Nırvanasýtra» tez
arada tárjimelenip, qaǵannyń ordasyna jetkizildi. Bul Taspar qaǵan ólgennen buryn,
qaǵannyń kózi tirisinde, ıaǵnı 580 jyldan keshikpeı bolǵandyqtan,
«Nırvanasýtrany» túrki memlekettigi paıda bolǵan kezde túrki tilinde dúnıege
kelgen qazirge belgili kitaptardyń eń alǵashqysy deýge bolady.

Bul túrki tiline aýdarylǵan jalǵyz
kitap emes. Túrki tiline jazylǵan «Sývarnaprabhasýtra», «Sadd harmapýnda­rı­kasýtra»
sekildi ózge kitaptar da bar.

Túrki tiline aýdarmalar sanskrıt,
tohar, tıbet, qytaı, soǵdy tilderinen jasaldy. Aýdarma jumysy 762 jyly
manıheılikti qabyldaǵan Monǵolııadaǵy Uıǵyrstannan biraz uıǵyrlardyń ońtústikke,
Túrkistanǵa kóshýi kezinde, olardyń osynda býddızmdi qabyldaýynan keıin tipti
jandana tústi...» (Marat Barmanqulov, «Hrýstalnaıa mechta tıýrkov o kvadronaıı»,
Almaty, 1999 j,353-bet).

Myrzan Kenjebaı «Aıtpaqshy, «Qozy Kórpesh
– Baıan sulý» jyry tatarlarda da bar ǵoı. Endeshe...» deıdi.

Myrzan, «Qozy Kórpesh – Baıan sulý»
jyry tek qazaq pen tatarda ǵana emes, ózge túrki tektes baýyrlarymyzda da bar.
Zákı Ahmetov, Seıit Qasqabasov aǵalarymyz «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» men «Qyz
Jibektiń» Máskeýden «Eýrazııa halyqtarynyń eposy» serııasymen 2003 jyly bir kitap
bolyp aýdarylyp shyqqan jınaǵynda «Altaılyqtar men bashqurt, qazaq, teleýt, uıǵyrlarda
kezdesetin jyrdyń alǵashqy nusqasy ÚI-ÚII ǵasyrlarǵa, túrki taıpalary Altaı men
Saıan aımaǵynda bir memleket bolyp ómir súrip turǵan túrki qaǵanaty dáýirine
baryp tireledi... Onyń alǵashqy nusqasy áfsana-ańyz, keıinirek ertegi sıpatynda
aıtylýy múmkin. Ol tek Altyn Orda tusynda ǵana jyrlyq sıpatqa ıe boldy, biraq áli
epıkalyq deńgeıge jetpegen-di» dep jazady.

Myrzan-aý, osy arada «Endeshe...» dep
demińdi ishke tartpaı, túrki halyqtarynyń qanshasy býddızmniń sońynda ketkenin
eske túsirip alýyń kerek. Sosyn olardyń jyrǵa, onyń alǵashqy nusqasyna qanshalyqty
qatysy bolǵandyǵyna oı júgirtip alǵan jón. Sonda «Endeshe...» dep eshkimdi
kekemeıtin bolasyń.

Iá, bar ǵumyryn túrki tektesterdiń tutastyǵy
úshin sarp etken Tonykók sekildi dana abyzdyń qarsy bolǵanyna qaramaı, túrki aǵaıyndardyń
birazy býdda ilimine peıil tanytty. Tonykók «Bul ilim adamdardy jaýgershil ári kúshti
emes, kerisinshe, álsiz ári adamgershilikti etedi» degen-di (Lev Gýmılev, «Kóne túrikter»,
Almaty, 1994 jyl, 316-bet). Biraq ýaqyt óz degenin istemeı turmaıdy. Bul
jaıynda Lev Gýmılev: «... qytaı syılary túrik batyrlaryn Tonykóktiń sózimen aıtqanda
«adamgershilikti ári álsiz» etti, óıtkeni olar býdda men Lao-zy ilimimen áýestene
bastady» (Lev Gýmılev, «Kóne túrikter», Almaty, 1994 jyl, 317-bet),– dep
jazady.

Biz óz boljamymyzdy aıtqanda, Uly
Dalada óz izin qaldyrǵan osyndaı tarıhı oqıǵalarǵa ıek artqan edik. Áıtpese,
armanyna jete almaǵan qansha ǵashyq ózine-ózi qol salmaı jatyr deısiz. Biraq olarǵa
dala tósinen Qozy men Baıanǵa qoıylǵandaı ǵajaıyp eskertkishti ushyrata almaıtyndyǵymyz
jáne anyq. Óıtkeni, taǵy da aıtamyz, ıslam sharıǵaty ózine-ózi qol salǵandardy ulyqtaýǵa,
olar qanshalyqty asqaq sezimniń qurbany bolmasyn, úzildi-kesildi tyıym salady.
Demek, bizdiń jyr, dálirek aıtqanda onyń alǵashqy nusqasy qazaq dalasyna ıslam
kelgennen kóp buryn paıda bolǵan dep joramaldaýymyz shyndyqqa ábden janasymdy,
jany bar boljam bolyp shyqpaq.

Endi joǵarydaǵy daýly maqalamyzdyń
Kenjebaıdyń kózine albastydaı kórinip turǵan jerinen taǵy da úzindi keltire
keteıik: «Eger jyrdy alǵash jyrlaǵan aqyn shynymen býddashyl bolsa, ol jyrdy bylaı
túıindegen bolýy múmkin.

Qozy ólgen soń Baıan sulý da onyń
artynda jalǵyz qalýdy jón kórmedi. Jaratqan ıeden kelesi ómirlerinde
(Býddızmdegi reınkarnaııa uǵymy – Á.B.) ekeýin qaıtadan birge, taǵy da ǵashyqtar
retinde dúnıege keltirýin surady da, ózine-ózi qol saldy. Bul jolǵy dúnıege
kelýleri qasiretpen aıaqtalǵan eki muńlyq ǵashyqty halyq uzaq joqtap jylaǵan. El
aqsaqaldary aqyry ekeýin bir jerge jerleýge uıǵarysty. Endigi ómirlerinde
olardyń qosylyp, bar murat-maqsattaryna jetetindigine úmit bildiristi...

Mine, bizdiń shamalaýymyzda ataqty toı
ústinde jyrlanatyn mahabbat dastany osylaı túıindelgen. Onyń osy turysynda
japon álde qytaı ertegisin eske túsiretini de ras. Jáne bulaı bolýyna ol
elderge de jetip, ulttyq dúnıetanymyna aınalyp ketken býddızm men onyń
mıfologııasy sebepshi ekendigi de jasyryn emes».

Esi durys adam osyndaı topshylaýdyń óńin
teris aınaldyra ma? Mundaǵy áńgime búgingi kún týraly emes, ıslam qazaq
dalasynda áli keń qanat jaımaǵan baǵzy kezde bolǵan oqıǵa, onyń aqyn qııalynda kórkem
shyǵarma bolyp qaıta kestelenýi týraly bolyp otyr ǵoı. Nege Myrzan «ne kóp,
asylyp, atylyp ólgen qazaq kóp. Bizge endi qalǵany solardyń janazasyn shyǵarýǵa qytaıdan,
japonnan lama men monah shaqyrttyrý ma edi?» dep baıbalam salady? Álde biz maqalamyzdyń
bir tusynda, ózimiz baıqamaı qalyp, «qazaq dalasynda býddızmdi bir kezde qaısybir
babalarymyz ustanǵan din retinde qaıtadan qalpyna keltirýimiz kerek» dep kúpirshilik
uran tastap qoıdyq pa? Joq, baıbalam salýǵa eshqandaı múmkindik bermegen
sekildimiz. Bar bolǵany «Árıne, bizdiki joramal boljam ǵana. Ol joramalǵa sený,
senbeý oqyrmannyń óz erkinde. Eń bastysy, Uly Dalanyń elimiz máńgi meken eter
osy buryshynda bir kezderi ataqty tórt dinniń biri retinde sanalatyn býddızmniń
de bir qonaqtap ketkenin qısaptan shyǵaryp tastamasaq bolǵany» deppiz. Oqyrmandy
tarıhymyzdy bile júrýge shaqyrsaq, dalamyzda býddızmniń bolǵanyn «Qozy Kórpesh –
Baıan sulý» jyry arqyly uǵynyqty etip túsindirip berýge tyrysyp otyrsaq, osymyz
da kúná ma?

Al: «Bizdińshe, álemdegi barlyq din
ataýlynyń úndeıtini tek jaqsylyq bolyp tabylady. Olaı bolsa, ádebıetshi­leri­miz­diń
anaý teńizinen basqa túgi joq usaq araldarda otyryp-aq myqty atanǵan japon eli
men irgedegi adam basy mıl­lıar­dtan assa da birligin shaıqaltpaı uıyp otyrǵan Qytaı
memleketiniń qalyptasýyna zor úles qosqan osy býddızmge de bir sát bolsyn zer
salyp qoıǵandary durys-aý deımiz»,– degen sózderde ne kinárat bar? Býddızmge
bas bur dep emes, ádebıetshi qaýymdy bilmekke, úırenbekke shaqyrsaq, bul
keýdesinde ımany bar Muhammed úmmetiniń áreketi emes pe? Kórshińniń dinin
bilmeseń, dilin qaıdan bilesiń, tilin bilmeseń, syryn qaıdan bilesiń?
Baıbalamshyl jýrnalıstiń osyny da túsinbegeni me?

Abaıdan
Esenǵalıǵa deıin

Muhtar Áýezovtiń 1944 jyly jazǵan
«Abaı ómiriniń úshinshi nusqasynda» mynandaı joldar bar: «Abaı árbir jaqsy sózdi
oqyǵannyń artynan sonyń aǵymyna aqyl-oımen tereń boılaıtyn ádetter tabady. Máselen,
Býddanyń jaıyn oqyp shyqqannyń artynan: «Býddanyń sózi qandaı tereń edi, jasymda
kez kelmedi-aý!» degeni, ne bolmasa ómir boıy Lermontovty súıip: «Bul –
mahabbatqa ýlanǵan shyn aqyn, mahabbatyn ýlaǵan – ashý»,– degen sııaqty sóz­deri,
onyń ár alýan keń túsinikterge ıe bola bastaǵanyn kórsetedi» (M.Áýezov, «Abaıdy
bilmek paryz oıly jasqa», Almaty, 1997 j, 379-bet).

Myrzan, Abaı atamyzdyń «Býddanyń sózi
qandaı tereń edi, jasymda kez kelmedi-aý!» degen ókinishine biz qalmaýymyz
kerek, qolymyzdan kelse basqalardy da qaldyrmaýǵa tıistimiz. Muny Muhtar Áýezovtiń
ózi de jaqsy túsingen. Áıtpese, Lev Tolstoıdyń «Býdda» atty áńgimesin jıyrmadan
asar-aspas jasynda aýdarmas edi ǵoı! Jáne bul aýdarma Áýezovtiń tárjima
salasyndaǵy tuńǵysh eńbegi bolyp tabylady (M.Áýezov, «Jıyrma tomdyq shyǵarmalar
jınaǵy», HIÚ-tom, Almaty, 1983, 173-177-bb).

Myrzan, maqalańnyń taǵy bir jerinde
sen meni «Al Ámirhan Balqybektiń osynyń bárin ádebı shyǵarmadaǵy býddızmge
telimek bolyp, qazaqtyń qazirgi eń daryndy aqynynyń biri Esenǵalı Raýshanovtyń
«Erkin dúnıe-aı» degen, ózi «Jas peri» dep at qoıǵan Almas Temirbaı degen aqynnyń
«Arýaq» degen óleńinen «býddızm elementterin erkin qoldaný» tásilderin izdeýi
de oıǵa qona bermeıdi. Tipti kez kelgen aqynnyń «ómirge qaıta kelsem, ne ister
edim?» nemese «osy men buryn da ómir súrgen sııaqtymyn» degen qııalynan týǵan
joldardy býddızmge telı bersek, bárimiz de ne Býdda, ne Ámirhan bolyp ketýimiz
haq» dep keketesiń.

Taǵy aıtamyz, tek Almas Temirbaı
emes, Esenǵalı Raýshanov óleńiniń de ón boıynan býddızm elementterin tap basyp
tanýǵa bolady. Kóziń jetsin, ol óleńdi taǵy da mysalǵa keltireıin:

               – Erkin dúnıe-aı, en dalam,

                                                               eren
dalam,

               Myna ǵalam shynymen

                                                               bólek
ǵalam.

               Bir ǵumyr az men úshin, ekeýin
ber,

               Joq, ekeý de az. Máńgi ómir

                                                               kerek
maǵan.

 

               «Dúnıe – jalǵan» deıdi jurt.

                                                               O
ne degen,

               Jerdi óz basym máńgige egelenem.

               Sessııaǵa keletin depýtattaı,

               Qaıta-qaıta ómirge kele berem.

 

               Buryn da ómir súrgem men.

                                                               Bulaq
bolǵam.

               Bir kórgennen keremet unap

                                                               qalǵan

               Sol qyz qaıtyp soqpady. Eregesip

               Qańǵyp óldim, kettim de

                                                               jyraqqa
árman.

               Buryn da ómir súrgemin,

                                                               tóbe
bolǵam,

               Asqar shyńdar turatyn

                                                               menen
árman.

               Men eshqashan taý bola

                                                               almasymdy

               Túsingen soń uzamaı óle qalǵam.

 

               Ań patshasy bolǵanmyn,

                                                               saýyq
eri,

               Baqty meni ormannyń qaýym eli.

               (Baýyrym, sen «bastyǵym mısyz»

                                                               deısiń,

               Durys. Buryn sebebi ol

                                                               taýyq
edi).

 

               Qartaıdym dep, jastyqtan

               jyraqpyn dep,

               Oı, qaıtesiń bireýdi

                                                               sybap
kúndep...

               Ketip bara jatsyń ba,

                                                               oqasy
joq,

               Erteń qaıtyp kelesiń.

                                                               Biraq
kim bop?

Biz tanıtyn Esenǵalı Raýshanov – kóp dúnıeden
habary bar, óte bilimdar aqyn. Tyshqannyń ini sekildi tar tanymynyń aýlasynan ǵana
tóńirekke kóz salyp otyratyn óziń sekildi qara jaıaý emes, jaqsyny bilmekke qumar
Abaı jolymen júrip kele jatqan sanaýly, qadaýly aqyndarymyzdyń biri. Óz
paıymdaýymyzda, HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda dúnıege kelgen qazaq poemalarynyń
ishindegi eki úzdigi – Oljas Súleımenovtiń «Qysh kitaby» jáne osy Esenǵalı aǵamyzdyń
«Ǵaısha bıbisi» bolyp tabylady. Olaı bolsa, Abaı bilgen Býddany Esenǵalı
Raýshanovtyń bilmeýi múmkin emes. Eń quryǵanda qalmaq dosy Kırsan Ilıýmjınovpen
Býdda týraly san márte áńgime shertisken shyǵar. Sosyn, qalmaq poezııasynyń aqsaqaly
Davıd Kýgýltınov dúnıeden ótkende joqtaý aıtqan jalǵyz qazaq aqyny da osy Esenǵalı
Raýshanov edi. Sol joqtaýda kóz jasyna shylanǵan qalmaq jyryn qazaqsha tógilte sóıletkeni
de esimizde. Al mundaı qalmaqtyń tilin de, dilin de biletin aqyndy «ol halyqtyń
dininen habarsyz edi» dep beıshara keıipke túsirý, taǵy da Myrzan Kenjebaıǵa qaratyp
aıtamyz, «kórmes túıeni de kórmes» tek sen sekildilerdiń ǵana qolynan keledi.

Iá, sen Esenǵalı Raýshanovty qazaqtyń
eń daryndy aqyndarynyń biri deısiń. Bilip aıttyń ba, estip aıttyń ba, áıteýir,
munyńa da táýba. Al meniń HIH ǵasyrdyń aıaǵyndaǵy Franııa nemese HH ǵasyrdyń
basyndaǵy Reseıdegideı aqyndar patshasyn saılaý úrdisi bizge de keletin bolsa,
Esenǵalı Raýshanovtyń jastar arasynda 95 paıyz daýys jınaıtyndyǵyna tıtteı de kúmánim
joq. Biraq Esenǵalı Raýshanov bılik quratyn bul patshalyqtan saǵan oryn tıe qoıatynyna
kúmándimiz.

Mine, bir joramalymyzdyń qalaı týǵanyn
jalǵyz saǵan túsindirip berý úshin óziń aıtqandaı taǵy da kól-kósir maqala jazýǵa
týra keldi. Sen túsinbeseń, basqalar túsinedi ǵoı degen nıetpen. Nıet árdaıym aq
bolǵaı!

Myrzan Kenjebaı maqalasynyń taǵy bir
jerinde: «... jaýyr bolǵan sózderine, aıtyp otyrǵan dálelderiniń qur dolbarlyǵyna
qarap, redakııa basshylarynan «Osyny qoıa turshy» deıtin bireýdiń tabylmaǵanyna da
renjısiń» deıdi. Muny biz jalǵyz maqalaǵa ǵana emes, tutas gazetke, onyń ustaǵan
pozıııasyna kóleńke túsirý áreketi dep qabyldadyq. Biz – aıtys-tartystan qashpaımyz.
Biraq ol boıynan oıy aspaıtyn, bákene daý-shar, mysyqkómbe tirlik emes, negizi
myǵym, nıeti túzý ıntellektýaldyq pikirtalas bolýy tıis dep sanaımyz.

2006 j.

foto juldyz.kz saıtynan alyndy