Maqala
Býdda birde dúnıege kelgende
«Qozy Kórpesh – Baıan sulý» jyry Dalaǵa ıslam dini kelgennen kóp buryn paıda bolyp, jergilikti halyq sanasyna tamyryn tereń boılatyp úlgergenimen ǵana ıslamnyń enzýralyq quryǵynan aman qaldy dep dolbarlaýǵa bolady. Sonymen jyrdyń keıipkerleri men ony alǵash jyrlaǵan aqynnyń ustanǵan senimi qandaı senim bolýy múmkin?
Bólim: Mádenıet
Datasy: 21.08.2017
Avtory: Әмірхан БАЛҚЫБЕК
Maqala
Býdda birde dúnıege kelgende
«Qozy Kórpesh – Baıan sulý» jyry Dalaǵa ıslam dini kelgennen kóp buryn paıda bolyp, jergilikti halyq sanasyna tamyryn tereń boılatyp úlgergenimen ǵana ıslamnyń enzýralyq quryǵynan aman qaldy dep dolbarlaýǵa bolady. Sonymen jyrdyń keıipkerleri men ony alǵash jyrlaǵan aqynnyń ustanǵan senimi qandaı senim bolýy múmkin?
Bólim: Mádenıet
Datasy: 21.08.2017
Avtory: Әмірхан БАЛҚЫБЕК
Býdda birde dúnıege kelgende

Ámirhan BALQYBEK


MÁŃGILIK
MAHABBAT JYRY

Arda aǵam Islam Ábishevke arnaımyn.

 

 BÝDDA BIRDE DÚNIEGE KELGENDE

Dastanǵa detektıv kózimen qarasaq

«Qozy Kórpesh – Baıan sulý» jyryn alǵash týdyrǵan aqyn, bizge
jetken keıingi nusqalardy jyrlaǵan áriptesterindeı emes, ózi paıdalanyp otyrǵan
materıaldy múlde basqasha túsingen. Eki ǵashyqtyń qaıǵy-qasiretke toly muńly
hıkaıasy túbi sátti, qýanyshpen aıaqtalatyndyǵyna onyń eshqandaı kúmáni bolmaǵan
dese de bolady.

Bizdiń mundaı «búırekten sıraq shyǵarý» ispetti batyl boljam
pikirge kelýimizge ne sebep? Mazmuny oǵashtaý osyndaı áńgime aıtýymyzdyń ózimen-aq
biz Uly Dala danalyǵy týdyrǵan ǵajaıyp mahabbat dastanynyń qunyn túsirýge tyrysyp
otyrǵan joqpyz ba?

Olaı bolsa, munymyz kúpirlik bolady ǵoı.

Joq, bizdińshe, tipten de olaı emes. Oıymyzdy jetkizý úshin
boljamymyzǵa tııanaq bolar dálel-dáıekterimizdi retimen or­­taǵa salýǵa tyrysyp
kóreıik. Joǵarydaǵydaı joramalǵa ıek artýymyzǵa ne sebep bolǵandyǵy da sonda
anyqtala túser.

Iá, búgingi toı-domalaq, qýanyshqa bas qosqan
otyrys-jıyndarda:

– Seıfil-Málik,
Jamaldaı

Beınetińe kónsem-aı.

Qozy Kórpesh,
Baıandaı

Bir molada ólsem-aı!

– degen jyr joldaryn (Ásettiń «Injý-marjan» áninen) siz de, biz
de jıi-jıi estip júrmiz.

Sońǵy eki jol, tutas alǵandaǵy «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» jyry
ǵana emes, onyń keıipkerleriniń esimderiniń ózi de asqaq mahabbat seziminiń
halyqtyq asyl úlgilerine aınalyp ketkendigin aıǵaqtap tur. Ishteı berik súıispen­shi­lik­tiń
baılamy, degenine jetpeı toqtamaıtyn ǵashyqtyqtyń asyl serti bolsa osyndaı-aq
bolar deısiń. Osyndaı mahabbat dastanyn týdyrǵan halyqtyń kemeńgerligine rıza bolasyń. Ǵasyrlar qoınaýynda kemeline kelip, tolysqan
osyndaı dúnıeni ózińniń basqa baǵytta túsindirgiń keletindigińe bir sát júreksinesiń de...

Degenmen sen búgingi urpaqtary estip júrgendeı emes, dastandy
Uly Dala tósinde alǵash tyńdaý baqytyna ıe bolǵan ata-babalarynyń jyr mazmunyn bulardan
múldem basqa qyrynan tanyǵanyna senimdisiń.

Ras, jyrdyń qaı zamanǵa, qaı ǵasyrdyń enshisine tıesili
ekendigi áli kúnge dál anyqtalǵan joq. Jýyq arada anyqtala qoıýy da ekitalaı. Bul
máselemen anaý jyldary abyz ǵulamamyz Álkeı Marǵulannyń bas qatyrǵany belgili.
Búgingi tarıhymyzdy túgendesek dep mańdaılaryn taýǵa da, tasqa da uryp júrgen Seıit Qasqabasov, Qoıshyǵara Salǵarauly sekildi aǵalarymyzdyń da biraz eńbektengenderi
málim.

Eń bastysy, zertteýshilerdiń bári de jyrdyń dala tósine ıslam
kelgenge deıinnen kóp buryn paıda bolǵandyǵyna kúdik keltirmeıdi.

Mine, osy arada biz jyr keıipkerleri men olarǵa mahabbat
dastany arqyly máńgilik ǵumyr syılaǵan alǵashqy aqynnyń qandaı senimge bas
ıgendigin anyqtaý qajettigin alǵa tartamyz. Óıtkeni, din degenimiz – jeke
adamnyń, halyqtyń dúnıetanymyn qalyptastyratyn rýhanı kúsh. Olaı bolsa, biz
izdep otyrǵan din qandaı din bolýy múmkin? Dala tósindegi dástúrli Táńirshildik
pe? Manıheıshildik pe? Bálkim, ózi ýaqyt óte kele Nısheniń keıipkerine aınalǵan
ırandyq Zárdáshttiń, ıakı Zaratýstranyń ilimi bolar?

Jyrdyń kiltin tabý úshin alǵashqy aqynnyń ustanǵan senimin bilý
qalaıda mańyzdy. Bizdiń paıymdaýymyzsha, bul din adamnyń ózine-ózi qol salýyna
asa qyryn qaraı qoımaǵan mamyrajaı minez din bolǵan syńaıly.
Muny qazaqtyń taǵy bir ǵajaıyp mahabbat dastany «Qyz Jibekte» jyr keıipkeri Qyz
Jibektiń súıikti jary Tólegen Bekejannyń qolynan mert bolǵannan keıin
mahabbatyna adal jan retinde ózine-ózi qol salmaı, Tólegenniń inisi Sansyzbaıǵa
ámeńgerlik jolymen tııýge keliskeninen ańǵarýǵa bolady. Sebebi, bul kezde Qyz
Jibektiń ózine-ózi qol jumsaýyn dala aqynynyń qııaly kótergenimen, dala tósine
emin-erkin enip ornyqqan ıslamnyń sharıǵaty kótermeıtin-di. Bizdińshe, «Qozy Kórpesh
– Baıan sulý» sekildi qaıǵyly aıaqtalǵanda «Qyz Jibektiń» halyq arasynda keńinen
tarala qoıýy da neǵaıbyl bolatyn.

Al «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» jyry Dalaǵa ıslam dini kelgennen
kóp buryn paıda bolyp, jergilikti halyq sanasyna tamyryn tereń boılatyp úlgergenimen
ǵana ıslamnyń enzýralyq quryǵynan aman qaldy dep dolbarlaýǵa bolady.

Sonymen jyrdyń keıipkerleri men ony alǵash jyrlaǵan aqynnyń ustanǵan
senimi qandaı senim bolýy múmkin? Bizdińshe, bul Úndistan topyraǵynda bizdiń dáýirimizge
deıingi ÚI-Ú ǵasyrlarda paıda bolǵan býdda ilimi bolýǵa tıis. Tek Býdda iliminiń
ǵana ózine-ózi qol kóterýshilerge keshirimmen qaraıtyny málim. Tipti bul ilimniń
japondar ustanatyn dzen-býddızm tarmaǵynda qandaı da bir maqsatty oryndaý
jolynda ózine-ózi qol kótergenderdi ulyq tutatyn dástúrdiń de bar ekendigi
jasyryn emes. Eske japon samýraılarynyń bastaryna syn saǵaty týǵanda harakırı (ózin-ózi
jaryp óltirý) jasaıtyndyǵyn túsirsek te jetkilikti.

Qozyǵa degen mahabbaty jolynda ózin-ózi óltirýge bel baılaǵan
Baıan sulý kúnásin tek osy din ǵana keshire almaq. Tipti, kerisinshe, jańaǵy
japondardaǵy sekildi bas ııýge turarlyq erlik, qaharmandyq is dep dáripteýi de yqtımal.
Eger Qozy Kórpesh pen Baıan sulýdyń úlken qurmetpen bir kesenege jerlengenin, ol
keseneniń osy kúnge deıin saqtalǵanyn jadymyzǵa túsirsek, kim biledi, bulaı
bolýy da ábden múmkin ǵoı.

Mine, dál osy býddızmniń Qytaı aýmaǵy men irili-usaqty Japon
araldaryna aıaq basar aldynda bizdiń dalamyzda biraz turaqtaǵanyn búgingi ǵylym
joqqa shyǵarmaıdy.

Olaı bolsa, bizdiń jyr keıipkerleri men ony alǵashqy jyrlaǵan
aqyn ustanǵan senimderi boıynsha býddashylar bolǵan degen pikirimizdiń de ábden
jany bar bolýy múmkin. Al býddashyl aqynnyń jyrdy búgingi bizge málim nusqalaryndaǵydan
múldem basqasha sarynmen aıaqtaıtyndyǵy da esh jasyryn emes.

 Sanasy nurlanǵan
adam týraly ańyz

Bul ańyzdy qazaq oqyrmanyna alǵash uly Muhtar Áýezovtiń
tanystyrǵany belgili. Ańyz Soltústik Úndistannyń shaǵyn patshalyqtarynyń birinde
bizdiń dáýirimizge deıingi 566-476 nemese 563-473 jyldar aralyǵynda ómir súrgen
Sıddhartha Gaýtama degenniń patsha otbasynda dúnıege kelgeninen bastalady. Alańkóńil
patsha óz ulynyń dúnıeniń qaıǵy-qasiretinen bólektenip, tek qýanysh pen kúlkini ǵana
bilip óskenin qalaǵan. Patshazadanyń biraz ómiri osylaı qaıǵy-muńsyz ótken de
bolatyn. Jary Iashodhara da oǵan saraı syrtynda múldem basqa ómirdiń bar ekendigi
týraly tis jaryp aıta qoımaǵan edi. Biraq birde saraı mańynan sál jyraqtap shyǵyp
ketken ol eti súıegine jabysyp aryǵan qarııany, oıbaılaı yńyranǵan, denesin dert
meńdegen syrqatty, jurt azalap jerleýge alyp bara jatqan jansyz múrdeni kórip qalady.
Mine, osylardy kórgennen keıin-aq onyń kóńili nildeı buzylǵan. Óıtkeni, júregi
oıaý patsha uly óziniń de túbi osylardaı bolatynyn uǵynǵan edi. Ony, eger bar
pende tirshiligin osylaı aıaqtaıtyn bolsa, onda ómirdiń máni nede degen saýal
mazalaı bastaǵan. Osy saýal ony aqyry patshanyń saltanatty saraıynan da, jarynyń
ystyq qushaǵynan da bezdirgen. El kezgen, jer kezgen taqýalardyń qataryna ákelip
qosqan.

Biraz jyldardan keıin ol taqýalardyń tirshiligi de qur ózin-ózi
aldarqatý ekendigin túsinedi. Olardan jyraq ketip, bodhı aǵashynyń túbinde
otyryp alyp uzaq kúnder boıy táńirge jalǵyz syıynady. Mine, osy aǵashtyń túbinde
35 jasynda, ibilistiń arbaýynan aman ótken 49 kúnge sozylǵan qulshylyqtan keıin,
Sıddharthanyń sanasy oıanyp, kókten habar túsedi. Ózi «sanasy nurlanǵan adam», ıaǵnı,
Býdda degen jańa esim alady. Býddanyń taǵdyryn biletinder ony arnaıy qudaılardyń
ótinishimen jer betine túsip, peıili buzyla bastaǵan adamzatty adaldyqtyń jolyna
qaıta burýǵa tapsyrma alǵan áýlıe jan eken desedi (Úndi dinı nanymy boıynsha
adam bar kúnásinen tazaryp bitkenshe jer betine ártúrli denede, ósimdik bop, jándik
bop, adam bolyp úzdiksiz kele beredi. Al Býdda bul qaıta týýlardyń bárinen ótken,
tek qudaılardyń ǵana ótinishimen jerge arnaıy túsken jan retinde atalady). Sol
Býdda seksen jyl qara jerdi basyp, daýysy jetken jerdiń bárine ilimin taratyp dúnıeden
ótedi. Al osy ilimdi keıin shákirtteri Ortalyq Azııaǵa, Aspan astyndaǵy Qytaı men
araldardaǵy Japonııaǵa deıin jetkizedi. Búgin bul dinniń tarmaqtaryn Qytaı,
Tıbet, Japonııa men Koreıa sekildi baıyrǵy otyryqshy elder ǵana emes, mońǵol,
býrıat, qalmaq sekildi taǵdyry ózimizben enshiles bolǵan baıyrǵy kóshpeli halyqtar
da ustanýda.

Býddanyń dúnıege ártúrli beınede kelgen týylýlarynan syr
shertetin ańyzdar men mysaldar býddızm ádebıetinde jataq dep atalady. Jataqtarda
Býdda maımyl, sıyr, maral, qoıan, tasbaqa, pil, áýlıe, taqýa, meıirimdi patsha,
danagóı patshazada sıpattarynda kórinis beredi. Olardyń bárinde de ol daýly máselelerden
jeńimpaz bolyp shyǵyp otyrady. Maımyldar kósemi retinde sý ıesi albastyny aldap
jyqqan da, saıraýyq shymshyqtardyń basshysy retinde ańshynyń aýynan qutylýdyń
amalyn tapqan da, kórshilesimen aqsha tigip bás oınaǵan ańǵal ıesine eki myń
rýpıı tabys taýyp bergen aqyldy sıyr da, bári-bári osy Býddanyń ózi. Qarap
otyrsańyz, qaısy bolmasyn jaqsylyqtyń jeńisimen aıaqtalatyn ertegi-mysaldardyń bárin
de «Býdda birde dúnıege kelgende» degen qaıyrma álqıssamen bastaı berýge
bolatyn sekildi.

Endi «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» jyryna qaıta oralaıyq. Dálirek
aıtqanda, jyrdyń alǵashqy túpnusqasynyń sońy qalaı aıaqtalýy múmkin degen máselege.
Eger jyrdy alǵash jyrlaǵan aqyn shynymen býddashyl bolǵan bolsa, ol jyrdy bylaı túıindegen
bolýy ábden múmkin:

Qozy ólgen soń Baıan sulý da onyń artynda jalǵyz qalýdy jón kórmedi.
Jaratqan ıeden kelesi ómirlerinde ekeýin qaıtadan birge, taǵy da ǵashyqtar
retinde dúnıege keltirýin surady da ózine-ózi qol saldy.

Bul joly fánı jalǵandaǵy tirshilikteri qasiretpen aıaqtalǵan
eki muńlyq ǵashyqty halyq uzaq joqtap jylaǵan. El aqsaqaldary aqyry ekeýin bir
jerge jerleýge uıǵarysty. Endigi ómirlerinde olardyń qosylyp, barlyq murat-maqsattaryna
jetetindigine úmit bildiristi.

Myna belquda bolyp jatqan eki kisiniń uly men qyzy, bálkim dúnıege
qaıta kelgen sol Qozy Kórpesh pen Baıan sulý bolar. Olaı bolsa, olardyń bolashaǵy
jarqyn bolýyn tileıik».

Mine, bizdiń shamalaýymyzda shabytty shaqyrar toı ústinde
jyrlanatyn máńgilik mahabbat dastany osylaı túıindelgen. Onyń osy turysynda
japon álde qytaı ertegisin eske túsiretini de ras. Jáne bulaı bolýyna ol
elderge de jetip, ulttyq dúnıetanymyna aınalyp ketken býddızm men onyń
mıfologııasy sebepshi ekendigi de jasyryn emes.

Qalaı degenmen de ana dúnıege barǵanda birin-biri tanı almaı qamyǵyp
júrgen Lermontovtyń hrıstıan ǵashyq­tarynyń hıkaıasynan anaǵurlym optımıstik áýende
aıaqta­­la­tyn mundaı týyndyǵa ábden qol soǵýǵa bolatyndaı. Óıt­keni, qoldan
kelip jatsa, kelesi bir dúnıege kelýlerinde bolsa da, ǵashyqtardyń ózara qosylýyna
múmkindik jasap bergennen artyq ne bar deısiń. Muny, bizdińshe, jyrdyń alǵashqy
avtory da óte jaqsy bilgen.

Solaı, túpnusqa «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» jyry óz
keıipkerleri men ony alǵash jyrlaǵan aqynnyń dinı senimderine eshqandaı qaıshy
kelmeıtin-di.

Árıne, bizdiki joramal boljam ǵana. Ol joramalǵa sený, senbeý
oqyrmannyń óz erkinde. Eń bastysy, Uly Dalanyń elimiz máńgi meken eter osy buryshynda
bir kezderi ataqty tórt dinniń biri retinde sanalatyn býddızmniń de bir qonaqtap
ketkenin qısaptan shyǵaryp tastamasaq bolǵany.

 Býddızm jáne aqyndar

Býddızm, jalpy úndi dinderi týraly alǵash orystyń áıgili bard
aqyny Vladımır Vysokııdiń án tabaqsha­la­rynan estigenim áli esimde. Ol án «Ádemi
din oılap tap­qan úndiler...» dep bastalady. Ázil retinde jazylsa da, osy ánniń
kezinde úlken saıası-áleýmettik mánge ıe bol­ǵandyǵyn sol zamandy kózi kórgenderdiń
eshqaısysy joq­qa shyǵara almas.

Mundaı býddızmniń elementterin óleńde erkin qoldaný tásilderi
búgingi qazaq poezııasynda da ushyrasady. Osy arada solardyń ekeýin oqyrman
nazaryna tolyǵymen usyna ketsek esh artyqtyq bola qoımas dep oılaımyz. Olardyń
biri talantty aqynymyz Esenǵalı Raýshanovtyń qalamyna tıesili «Erkin dúnıe-aı»
dep atalatyn óleń:

– Erkin dúnıe-aı,
en dalam, eren dalam,

Myna ǵalam
shynymen bólek ǵalam.

Bir ǵumyr az men
úshin, ekeýin ber,

Joq, ekeý de az.

Máńgi ómir kerek
maǵan.

 

«Dúnıe – jalǵan»
deıdi jurt.

                                                    O
ne degen,

Jerdi óz basym máńgige
egelenem.

Sessııaǵa keletin
depýtattaı,

Qaıta-qaıta ómirge
kele berem.

 

Buryn da ómir súrgem
men.

                                                    Bulaq
bolǵam.

Bir kórgennen
keremet unap qalǵan

Sol qyz qaıtyp
soqpady. Eregesip

Qańǵyp óldim,
kettim de

                                                    jyraqqa
árman.

 

Buryn da ómir súrgemin,
tóbe bolǵam,

Asqar shyńdar turatyn
menen árman.

Men eshqashan taý
bola almasymdy

Túsingen soń uzamaı
óle qalǵam.

 

Ań patshasy bolǵanmyn,

                                        saýyq
eri,

Baqty meni
ormannyń qaýym eli.

(Baýyrym, sen
«bastyǵym»

                                        mısyz
deısiń,

Durys. Buryn
sebebi ol

                                        taýyq
edi).

 

Qartaıdym dep,
jastyqtan

                                        jyraqpyn
dep,

Oı, qaıtesiń
bireýdi sybap kúndep...

Ketip bara jatsyń
ba, oqasy joq,

Erteń qaıtyp
kelesiń. Biraq kim bop?

Osy óleńdi Sıddhartha Gaýtamanyń izbasarlarynyń biri oqı qalsa,
Býdda dananyń óz óleńi ǵoı dep qulap túserine ımandaı sene berýińizge bolady.

Al mynaý Almas Temirbaı degen jas periniń «Arýaq» dep
atalatyn óleńi:

On ǵasyr buryn dúnıege
mynaý kelgenmin,

Ońtaıyn taýyp,
oıran sap jaýdy
jeńgenmin.

Bas ýázir jatqan
on alty qanat
ordaǵa

Basymdy ımeı,
basa kóktep te engenmin.

 

Úsh qyrly oqty
zaýlatyp buhar
sadaqtan,

Qylyshtyń júzin qyp-qyzyl qanǵa
jalatqam.

Dónen qymyzdyń qýaty
jelik bitirip,

Dushpannyń betin qubyla
jaqqa qaratqam.

 

Aıǵyrdyń toqpaq
jalyndaı –
túkti júregim,

Atannyń shoqpar
sanyndaı –
myqty bilegim.

Qyryq jyl qyrǵyn
kelse de synbas, sógilmes

Qazaqtyń qyryq qabyrǵasynyń biri
edim.

 

Qaryny jýan
handardyń ishin jarǵanmyn,

Ústinde turyp
esik pen tórdeı tarlannyń.

Qańǵyǵan oqtaı qarǵysy
tıip bireýdiń,

It-qusqa jem
bop, ıt ólgen
jerde qalǵanmyn.

 

Bárine kýá –
myna taý, ózen, myna
ańǵar,

Senbeıtinderiń surańdar, sodan
surańdar.

... Kánızak edi
ol kezde anaý sary qyz,

Kózine onyń kórinbeıinshi...
Kúnám bar.

Osy óleńderdi oqı otyryp, ótken men búgindi, búgin men erteńdi,
qas-qaǵym men máńgilikti, alyp pen usaqty, kók pen jerdi, teńiz ben tamshyny, qysqasy
dúnıede bardyń bár-bárin ózara baılanystyra otyryp, zerdelegisi keletin
býddızmniń qudiretin tanyǵandaı bolasyń.

Bizdińshe, álemdegi barlyq din ataýlynyń úndeıtini tek jaqsylyq
bolyp tabylady. Olaı bolsa, ádebıetshilerimizd
anaý teńizinen basqa túgi joq usaq araldarda otyryp-aq myqty atanǵan Japon eli
men myna irgedegi adam basy mıllıardtan assa da birligin shaıqaltpaı uıyp otyrǵan
Qytaı memleketiniń qalyptasýyna zor úles qosqan osy býddızmge de bir sát bolsyn
zer salyp qoıǵandary durys-aý deımiz.

Al jyrǵa baılanysty joǵaryda aıtqan boljamymyzdy qabyldaý, qabyldamaý,
ol endi taǵy da aıtamyz, ár oqyr­man­nyń óz jan qalaýy men paıym-túsinigindegi
sharýa.