Maqala
Rejısser sheberligi. Qoıylym daıyndyǵyn uıymdasytyrýshylardyń mindetteri
Qoıylym daıyndyǵyn uıymdasytyrýshylardyń mindetteri
Bólim: Teatr
Datasy: 10.02.2017
Avtory: Әубәкір Рахимов
Maqala
Rejısser sheberligi. Qoıylym daıyndyǵyn uıymdasytyrýshylardyń mindetteri
Qoıylym daıyndyǵyn uıymdasytyrýshylardyń mindetteri
Bólim: Teatr
Datasy: 10.02.2017
Avtory: Әубәкір Рахимов
Rejısser sheberligi. Qoıylym daıyndyǵyn uıymdasytyrýshylardyń mindetteri

Qoıylym daıyndyǵyn uıymdasytyrýshylardyń mindetteri

Bolashaq rejısserdiń teatrdaǵy jumys toptary
men olardyń qoılym barysyndaǵy atqarar mindetteri týraly bilgeni durys. Sonymen,
teatr ujymynyń qurylymy:

a) dırekııa jáne kórkemdik jetekshi;

á) shyǵarmashylyq quram – trýppa, rejıssýra,
sýretshiler, rejısserlik basqarma (rejısserskoe ýpravlenıe);

b) mýzykalyq bólim – dırıjerlar, orkestrdiń
artısteri, bıshiler men ánshiler toby (Qazaqstandaǵy mýzykaly teatrlardyń
keıbireýinde ánshiler ansamblderi de bolýy múmkin);

v) ádebıet bólimi;

g) murajaı bólimi;

d) kórkemdik-qoıylym bólimi – sahna
jumysshylary, jaryq berýshiler, tiginshiler (kıim, bas kıim, aıaq kıim) men kıim
berýshiler, grımerlar, dybys operatorlary, býtaforııa men rekvızıt jasaýshylar,
aǵash jáne temir ustalary, boıap óńdeýshiler, maket jasaýshylar, aýdıo-vıdeo
operatorlary;       

e) admınıstraııa bólimi – admınıstraııa,
bılet kassasy, bıleterler, garderob qyzmetkerleri, órt qaýipsizdigi,
kúzetshiler, tazalyq júrgizýshiler, býfetshiler;

j) ınjenerlik-qurylys bólimi – ınjenerler,
tehnıkter, aǵash ustasy, qurylys jáne qosalqy sharýalardy atqarýshylar;

z) qarjy-josparlaý bólimi – josparaý,
býhgalterııa;

ı) qyzmetkerler bólimi, jabdyqtaý bólimi,
qoıma, turmystyq-áleýmettik bólim bolyp bólinedi.

 

Ár qaısysynyń atqarar mindeti ártúrli
bolǵanymen, ortaq múddesi bir. Ol – qoıylym shyǵaryp, halyqqa qyzmet kórsetý.

Qoıylym daıyndyǵyn saýatty uıymdastyra bilý
belgili bir toptyń jumyla ter tókkenine tikeleı baılanysty. Bul topqa rejısser
men akterlardan ózge rejısserdiń kómekshisi, onyń assıstenti, shyǵarmashylyq
quramnyń jetekshisi jáne ádebıet bólimi kiredi. Qoıylym barysynda olardyń
atqarar sharýalary shash etekten ekeni daýsyz. Endi olardyń mindetterine qysqasha
toqtala ketelik.

Rejısserdiń kómekshisi. Rejısserdiń
oń qoly, sahna syrtyndaǵy senimdi ókili. Oryndaýshylar tobymen jáne akterlarmen
aradaǵy dáneker bolatyn adam. Daıyndyq pen qoıylymǵa qatysýshylardyń barlyǵy
úshin onyń aıtqany múltiksiz oryndalýǵa tıisti. Onyń bedeli – quqyqy men
mindetine ǵana emes, qoıýshy rejısserdiń daıyndyq nemese qoıylym barysyndaǵy oǵan
degen syılastyq, senimine de tikeleı baılanysty. Kóptegen rejısserlar, tipti
akterlar da ózderinen ketken qatelikterin kómekshiden kórip, kárin tógip jatady.
Bul túbegeıli durys emes. Teatrdaǵy ár qyzmetker meıli ol akter, meıli
qarapaıym sahna qurýshy bolsyn óz mindetine jaýap berýi kerek. Olardan ony talap
etý rejısserdiń kómekshisiniń mindeti. Ol óz kezeginde teatrǵa naǵyz berilgen,
óz jumysyna sýretkerlik kózqaraspen qaraı biletin, uıymdastyrýshylyq qabiletke
ıe janashyr adam bolýy kerek.

Ózine berilgen bılikti jemisti jumys úshin,
ornymen, aıǵaı-shýsyz, asa mádenıettilikpen oryndaǵany jón. Mádenıettilik tanytý
– tártipti bosańsytý, qatańdyq kórsetý – sholaq belsendi bop shoshańdaý emestigin
saralaı bilgeni abzal. Oǵan teatrdaǵy qoılymdardyń búge-shigesine deıin bilýine
týra keledi. Úıtkeni ol spektakldiń partıtýrasyn: akterden bastap, jaryq
berýshilerdiń, mýzykaǵa jaýaptylardyń, rekvızıt qyzmetkerleriniń, sahna
jumysshylarynyń ne isteýi jáne qaı ýaqytta, qalaı oryndaýy kerektigine deıin
jatqa bilýge tıisti. Sahnadaǵy ótip jatqan is-áreketterdi asa muqııat baqylap
otyrý, kezdeısoq jaǵydaıda jyldam sheshim qabyldap, birden kómekke kelýge daıyn
bolýy kerek. Ózgeniń qatelikterin der kezinde túsindirip, qoıylymǵa nuqsan
keltirmeýdiń joldaryn qarastyrýy shart. Jan Vılar rejısserdiń kómekshisin
kezkelgen aýa raıynda  óz ornynan tabylatyn keme kapıtanyna teńeıdi: «...azdap
akter, kóbirek elektrotehnıkany túsinetin  mehanık, eń bastysy
oqyp-toqyǵany mol, daıyndyq sátindegi izdenisterdi belgilep jazyp otyratyn,
qoıylym jasaýǵa kómek berýmen ómir súretin adam. Ol sýretshi de, músinshi de,
joly bolmaǵan jazýshy nemese maqsatsyz jýrnalıst te emes. Ol – ózinshe bir
rejısser. Teatr 
– onyń jep otyrǵan nany» – deıdi.

Daıyndyq barysynda kómekshi óz qolyndaǵy
pesasyna qajetti eskertpelerdi, ózgertýlerdi belgilep, jazyp otyrý kerek.
Spektakldiń premerasy bolǵannan keıin, pesanyń jańa varıantyn taza kúıinde
qaıta bastyryp, trýppa jetekshisine tapsyrýy qajet. Spektakldi júrgizý kitabyna
bárin tııanqty, ári anyq etip jazýy tıisti. Eshqashan eske saqtaý qabiletine senip
júrýine bolmaıdy. Kezdeısoq jaǵdaı bolyp, spektakldi ózge bireýdiń júrgizýine
qajet bolǵanda, kitaptaǵy partıtýra arqyly esh qıyndyqsyz jumys jasaı alatyndaı
etip, túsinikti túrde jazýy kerek.

Qazir rejısserdiń kómekshileri túrli
oryndaýshylarmen radıobaılanystar arqyly habarlasa alady. Mıkrofonmen
sóıleskende de asa mádenıettilikpen, sypaıy sóılesken durys. Úıtkeni árbir
orynsyz dybystyń akter úshin keri áserin tıgizerin túsinýi kerek. Qoıylymǵa
qatysy joq sózdermen efırdi lastaýǵa múlde bolmaıdy.

Rejısserdiń kómekshisi spektaklge bir saǵat
buryn kelip, akterlardan bastap qoıylym qyzmetkerleriniń daıyndyqtaryna deıin
bárin tekserip, dekoraııalardy qabyldap alady. Akterlardyń kelý ýaqyty: birinshi
bólimge qatynasatyndar spektakl bastalardan bir saǵat, ekinshi nemese úshinshi
bólimdegiler on mınýt buryn kelýleri kerek. Keshigip jatqan nemese basqadaı bir
jaǵdaıda rejısserdiń kómekshisine erterek eskertýleri qajet. Mundaıda akterlardyń
kelgenin belgilep otyratyn kitapshanyń, teatrdyń qyzmetkerleri kiretin jerinde
nemese jumys kestesi ilinetin jerde bolǵany onyń jumysyn biraz jeńildeteri
anyq. Keshigip jatqan akterdiń sebebin bilip, shara qoldaný da onyń mindeti.

Spektakldiń bastalarynan jarty saǵat buryn
barlyq oryndaýshylarǵa radıo arqyly qoıylymǵa 30 mınýt qalǵanyn  jáne
ózgede qajetti habarlandyrýlardy aıtyp eskertý jasaý, barlyǵynyń jınalýyna oń
áserin tıgizedi. 17 mınýt qalǵanda sahnada bolsyn, zalda bolsyn tolyq tynyshtyq
ornatyp, 15 mınýt qalǵanda birinshi qońyraý beredi. Ár qońyraý berilgen saıyn
radıo arqyly akterlardy eskertip otyrýlary qajet. Ekinshi qońyraýdan keıin
barlyǵy qoıylym qyzmetkerleri men akterlardyń óz ornynda ekenine taǵy bir kóz
jetkizip tekserip shyqqany durys. Úshinshi qońyraýdan keıin barlyǵyn radıo arqyly
eskertip baryp, spektakldi bastaıdy.

Antrakt ta (úzilis te) qoıylymnyń quramyna
kiretin, akterlar men kórermenderge múmkindiginshe demalys beretin bólim. Úzilis – kórermenderdiń ózara qoıylym oqıǵalary týraly oı bólisetin, «endi ne bolar
eken?» - dep, kelesi bólimdi kútetin sáti. Sahnada dekoraııalardy basqasha qoıý
úshin nemese akterlardyń kıimi men grımine ózgerister jasaý úshin qajet. Bulardyń
barlyǵyna qansha ýaqyt kerek ekenin rejısserdiń kómekshisi naqty bilýge tıisti.
Mysaly: birinshi úzilis 20 mınýt bolsa, ekinshisi 15, úshinshisi 12, tórtinshisi 10
mınýt bolýy kerek. Biraq bul kúnderi ondaı kóp úzilisti qoıylymdar joq.
Sondyqtan úzilister 15 mınýttan, keıde qoıylymnyń kórkemdik tutastyǵyn úzbeý
maqsatynda úzilisiz bolyp júr.

Qoıylym týraly áser mýzyka oınalyp, jaryq
ózgerip, shymyldyqtyń qalaı ashylýynan bastalady.  Qalaı jabylýyna
baılanysty oı túıindeledi. Demek, bul rejısser oıyn aıshyqtaıtyn taǵy bir
shyǵarmashylyq sáttiń rejısserdiń kómekshisiniń sheberligine táýeldi ekenin
umytpaǵan jón. Teatr ujymynyń mádenı deńgeıiniń ólshemi osy shymyldyq. Qupııaly
shymyldyq qalaı bolsa solaı ashylyp, jabyla salmaıdy!  Úıtkeni ol – kıeli
ónerdiń qupııasyn saqtaǵan qasıetti shymyldyq! Demek, rejısserdiń onyń
qalaı ashylyp, jabylýyna deıin oılastyrýy kerek. Spektakl sońynda qoıylymnyń
qalaı ótkeni týraly eskertpeler dápterine tolyq jetistikter men kemshilikterdi
kórsetip jazýǵa mindetti. Rejısserdiń kómekshisi – jumysy óte kúrdeli de aýyr,
spektaklge jaýapty eń basty adam.

Rejısserdiń assıstenti. Onyń
qoıylymnyń rejısserlik maqsatymen, keıipkerlerge qoıylatyn shyǵarmashylyq
talaptarmen, mızansenalyq sheshimderimen, jaryq pen mýzykalardyń berilý
ereksheligimen jaqsy tanys bolýy kerek. Daıyndyqtar kezinde zalda, rejısserdiń
qasynda otyryp barlyq jumys barysyn ózine jazyp otyrǵany maqul. Qoıylymnyń
qajetine qaraı ádebıet bólimimen, tarıhı qujattarmen tikeleı izdenister jasap,
rejısserge kómektesýge, ádebıet bóliminiń meńgerýshilerimen birge bilgir
mamandarmen akterlardyń kezdesýleri men suhbattaryn uıymdastyrýǵa mindetti.
Rejısserdiń oǵan keıbir kórinisterdi daıynaýdy, akterlarmen birigip ózinshe bir
izdenis sátterin tabýdy senip tapsyrýyna bolady. Biraq,  ol qoıylym
rejısseriniń kórkemdik sheshimin basty nazarda ustaýy kerek. Únemi rejıssermen aqyldasyp
otyrǵany jón. Onyń ári akterlik, ári rejısser-ustazdyq qabiletke ıe bolǵany
qajet. Spektakldiń barlyq detaline deıin jaqsy bilip, kereginde ekinshi
quramdardy, nemese jańadan taǵaıyndalǵan oryndaýshylardy daıyndaıtyn adam.
Spektakl kezderinde zalda kezekshilik etip, sońynan akterlardyń oınyna taldaý
jasaýy kerek. Shyǵarmashylyq jaýaby mol qyzmet.

Akterlik quramnyń (trýppanyń)
jetekshisi. Bul ózi kúrdeligimen qosa rahmeti joq jumys. Mindeti kóp
bolǵanymen múmkindigi shekteýli. Ujymdaǵy árbir akterdiń jaǵdaıyn, qoılymdarǵa
qatysýyn, kerek deseńiz bolashaqtaǵy shyǵarmashylyq taǵdyryn oılaıdy. Eń basty
mindeti – shyǵarmashylyq qurammen tárbıe jumystaryn júrgizý. Olardyń teatr
basshylyǵy aldyndaǵy advokaty men prokýrory. Trýppanyń sheberlik dárejeleriniń
ósýine, eńbekaqy kóleminiń kóbeıýine, ataq-dárejelerdiń berilýine usynystar
jasaýǵa quqyly. Rejıssermen birge qoıylymdarda qaı akter, qaı quramda oınaý
kerektigin, aılyq qoıylymdardyń retin belgileıdi. Kóbine aılyq repertýardy
admınıstratorlar men dırektorlar jasap júredi. Olardyń qoıylymdardan góri,
tabysty kóbirek oılap ketetin tustary bolady. Tabys tabýdy ǵana oılap suranysqa
ıe spektakldi tozdyryp nemese jaqsy spektakldi umyt qaldyrýǵa bolmaıdy.
Kórkemdik keńestiń, basshylyqtyń uıymdastyrý otyrystarynda trýppa jetekshisi óz
usynystary men eskertpe oılaryn qashanda aıtyp, qorǵaýy qajet.

Teatrdaǵy kóptegen máselelerdiń sheshimi trýppa
jetekshisiniń quzyrynda bolmaǵanymen, ońdy sheshim tabýy onyń jeke belsendiligine
kóp baılanysty. Akterdiń shyǵarmashylyǵyn bilikti túrde taldaı biletin synshydaı
bolýǵa tıisti. Qoılymdy taldaý kezderindegi onyń pikiri dáleldi de, qomaqty
bolatyny sózsiz. Akterlarǵa shyǵarmashylyq minezdeme berý de sonyń mindeti
bolǵandyqtan, jazýǵa da ıkemdi bolǵany durys. Túrli sebepterdi syltaý qyp
jumystan qalatyn nemese kóp suranatyn akterlar qaı teatrda bolmasyn barshylyq.
Ondaılar úshin teatr basshylary trýppa jetekshisin jazǵyryp jatady. Tártip pen
teatr qoıylymdarynyń kórkemdik dárejesiniń bıiktigi úshin qatańdyq tanytsa
akterlar oǵan qyrǵı qabaqtyqpen renjip jatady. Raqymeti az jumys deıtinimizdiń
sebebi osynda. Onyń teatrdyń jumysy úshin shyryldap júrgenin túsingisi
kelmeıtinder qanshama deseńizshi...

Rejısser jáne dırektorlarmen birige otyryp
jańa qoıylymdy shyǵarýdyń jumys kestesin jasaıdy. Afısha men baǵdarlamalardyń
durys jazylýyn ádebıet bóliminiń meńgerýshisimen, der kezinde daıyn bolýyn
dırekııamen birige otyryp qadaǵalaýy kerek. Bul mindetterdi ujymda rejısserlik
basqarma bar bolsa, sol atqarýǵa tıisti. Onyń jumysynda eleýsiz eshteńe
bolmaıdy. Bul teatrdyń negizgi basqarmasy, shyǵarmashylyq sheshim qabyldaıtyn
ortalyǵy.

Ádebıet bóliminiń
meńgerýshisi.
Dırekııa jáne kórkemdik jetekshimen tize qosa otyryp
teatr repertýarynyń qalyptasýyna úlken yqpal jasaıtyn tulǵa. Dramatýrgtarmen
shyǵarmashylyq baılanys ornatyp, jańa, jaqsy pesalardyń teatr sahnasyna kelýine
ter tógedi. SMI jańalyqtarynyń teatr úshin qajetisin ujymǵa jetkizip turady.
Murajaı qyzmetkerlerimen birige otyryp repetıııalardyń stenografııasyn jazyp,
foto-vıdeoǵa túsirip otyrsa, sońynda solardyń negizinde ǵylmı zertteýler
júrgizip, kitaptar shyǵaryp jatqany qandaı abzal bolar edi. Qoıylymdardy taldaýlarǵa
belsene qatysyp, aqparattyq-baspasóz ókilderimen teatr spektaklderi men
akterlarynyń shyǵarmashylyǵyn qalyń jurtshylyqqa ýaǵyzdaýǵa mindetti. Daıyndyqtar
barysynda qoıylymǵa baılanysty aqyl-keńesterin rejısser men oryndaýshy
akterlarǵa aıtyp kómektesýleri kerek. Shyǵarmashylyq  adamdardyń eńbegine
kásibı túrde baǵa berý isine kelgende synshylyqpen qosa, teatr tarıhshysy,
estetıkalyq talǵamy joǵary mádenıet ıesi, bilikti ádebıetshi, zerdeli psıholog
bolýy shart. Mysaly M.Áýezov teatrynyń tarıhyna kóz jibersek M.Áýezov,
As.Súleımenov, Q.Ysqaq, Á.Bópejanovalarda osy qasıetterdiń barshylyq ekenin
baıqaý qıyn emes.

Teatr óneriniń damýy onyń jumys proessterin
ǵylmı túrde uıymdastyrýda ekenin jaqsy bilemiz. Uıymdastyrýshylyq qabileti
joǵary, janashyr basshyǵa teatrlar árqashan zárý ekenin kórip júrmiz. Búginderi
sahnada ǵylmı-tehnıkalyq jańalyqtardyń qoldanyla bastalǵany jańa tehnıkalyq,
ınjenerlik biliktilikti de qajet etedi. Olardy oqytyp daıyndaý isi kenjelep
turǵan shaqta bar aýyrtpalyq rejısserǵa túsetini málim.  Teatrǵa aralasy
joq mamandy ýaqytsha shaqyryp, bir qoıylymǵa bolsada jumys istetken rejısserdiń
óziniń kóńilindegesin  mysaldarǵa súıenip túsindirgeni nátıjeli bolar edi.
Mysaly 1980-jylǵy Moskva olımpııadasynyń ashylý jáne jabylý sáti adam fantazııasy
men múmkindikteriniń sheksizdigin tanytsa, Pekın jáne Vankýverdegi olımpııada
kompıýterlik grafıkanyń jetistikterin pash etti. Kıno áleminiń múmkindikteri
qanshama! Birtindep bolsada osylardy teatrda qoldanyp júrmiz. Solaı bolǵanda da
bir nárseni esten shyǵarmaýymyz kerek. Teatrdaǵy akter oıynyn eshqandaı
tehnıkamen almastyrýǵa bolmaıdy. Olar akterdi eshqashan da almastyra almaıdy.
Kıno men kógildir ekrandaǵy effektilerdiń barlyǵy kompıýterlik grafıkalarmen,
tipti keıde akterlar atqarar jumystardy grafıkalyq beınelerdiń oryndaýlary
tańdaı qaqtyrǵanymen rýhanı suranysty qanaǵattandyrmaıdy. Kórermen teatrǵa tiri
keıipkerdi kórýge keledi. Jahandaý kelip, jasandy dúnıelerdiń qaptaǵan kezinde
adamı qundylyqty kóppen birge sezingisi keledi. Joq degende qarapaıym adam
retinde shattanyp kúlýdi, ne bolmasa muńdanyp jylaýdy ańsaǵanda teatrǵa keledi.
Ol tek qana sahna óneriniń qolynan keler qudiret. Bizdiń qasıetti boryshymyz da
osynda!