Maqala
Jas rejısser - jańa tynys
EKSPO-2017 Halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmeniń aıasynda QR Mádenıet jáne sport mınıstrligi men Qazaqstan teatr assoıaııasynyń uıymdastyrýymen Astanada 2-8 qyrkúıek aralyǵynda Qaırat Súgirbekov atyndaǵy I Respýblıkalyq jas rejısserlerdiń forým-festıvali ótti.
Bólim: Teatr
Datasy: 22.09.2017
Avtory: Анар Еркебай
Maqala
Jas rejısser - jańa tynys
EKSPO-2017 Halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmeniń aıasynda QR Mádenıet jáne sport mınıstrligi men Qazaqstan teatr assoıaııasynyń uıymdastyrýymen Astanada 2-8 qyrkúıek aralyǵynda Qaırat Súgirbekov atyndaǵy I Respýblıkalyq jas rejısserlerdiń forým-festıvali ótti.
Bólim: Teatr
Datasy: 22.09.2017
Avtory: Анар Еркебай
Jas rejısser - jańa tynys

Anar Erkebaı

teatrtanýshy, ónertaný kandıdaty


Egemendi qazaq teatr tarıhynda óziniń
jańashyldyǵymen, izdenimpazdyǵymen óshpes izin qaldyrǵan rejısser Qaırat
Súgirbekovtyń (1966-2006) esimimen atalǵan atalmysh is-shara elimizdegi jas
rejısserlerdiń jumysyn baǵalaýǵa, olardyń zaman talabyna saı qoıylǵan
spektaklderin saraptaýǵa múmkindik berdi. Bir apta ishinde respýblıkanyń
túkpir-túkpirinen jınalǵan 13 jas teatr mamandarynyń qoıylymdaryn tamashalap
qana qoımaı, olardyń Grýzııa elinen kelgen Shota Rýstavellı atyndaǵy memlekettik
teatr jáne kıno ýnıversıtetiniń rektory, A.S.Grıboedov atyndaǵy Tbılısı
memlekettik orys drama teatrynyń bas rejısseri Georgıı Nodarovıch
Margvelashvılıdiń sheberlik-synybyna qatysyp A.P.Chehovtyń «Apaly-sińlili úsheý»
pesasymen júrgizgen jumystarynyń nátıjesinde baqyladyq.

Festıvaldiń
bas júldesin M.Áýezov atyndaǵy akademııalyq drama teatrynyń rejısseri Elik
Nursultan «Qas-qaǵym» qoıylymymen ıelendi. Jabal Erǵalıevtiń «Jetim taǵdyr»
shyǵarmasyndaǵyda kóterilgen basty taqyryp – búgingi kúnniń áleýmettik
qaıshylyqtary men eki jastyń shynaıy mahabbaty jáne baqytqa jeter joldaǵy kúresi.

Rejısser shyǵarmadaǵy
barlyq oqıǵalardy almaı, tek Jazıra men Sábıttiń arasyndaǵy mahabbatty, sol joldaǵy
kúresti, qoǵamnyń aqshaly «betke ustarlarynyń» dúleı kúshin aldyńǵy planǵa
shyǵarǵan. Shet elderden kórgen-túıgenderin jınaqtaǵan E.Nursultan bul dúnıege eksperıment
turǵysynan kelipti. Pesanyń úlken ózgeriske usharaǵannan sahnadaǵy
keıipkerlerdiń taǵdyry da ózgergen. Qoıylymnyń basy aýrýǵa shaldyqqan Jazıranyń
jyndyhanada em qabyldaýynan bastalsa, sońy ony emdegen dárigeriniń ózi sol
jyndyhananyń emdelýshisi bolyp shyǵa keledi.  Bul rette, Jazıra rolin somdaǵan Z.Karmenova
psıhologııalyq tolǵanys pen arpalysqan kóńil-kúıdi jan-jaqty ashqan. Aktrısanyń úreıge
toly úlken kózderi, ózine ǵana tán aqyryn jımıyp kúlgeni, sahnalyq ádemi
kelbeti men kórki Jazıra beınesine qonymdy tabylǵan.

E.Nursultan
sahnadaǵy ár zatty oınatýǵa tyrysyp, olarǵa úlken sımvoldyq mán bergen. Máselen,
Jazıra men Sábıttiń arasyndaǵy mahabbat sezimderin bı jáne qoldaryndaǵy
oramaldar arqyly sheshildi. Qyzdyń qolyndaǵy qara oramal – aýrýǵa dýshar bolǵan
ishki jan-dúnıesin sýrettese, jigittiń qolyndaǵy aq oramal – onyń oıynyń,
jan-dúnıesiniń, pıǵylynyń tazalyǵyn beıneleıdi. Bılep júrip, osy eki oramaldyń
aqyrynda óz ıelerin almastyrýy arqyly bolashaqta Sábıttiń arqasynda Jazıra
jazylady, jany tazaryp, oıy jeńildeıdi, al jigittiń jas sulýǵa degen
mahabbatynyń arqasynda jan aýyrýyna dýshar bolady, tipti osy oramaldardyń aýysýy
qoıylym sońynda Sábıttiń de aýrý adam ekenin aldyn ala boljap kórsetkendeı.

Qudalardy kútý sahnasy qoıylymnyń
basynan kele jatqan formattan múldem bólek sheshilgen. Bastyqtyń asty-ústine
túsip jalpyldaıtyn, óz dáýletine toımaı, ózderinen joǵary turǵan aýqatty
adamdardyń malaıyna aınalǵan Elena, Dáýren, Shahandar jaǵympazdyqtyń jarqyn
úlgisin kórsetedi ári olradyń osy músápir hali býffonada tásilimen
berilgendikten beıneleri qoıýlana túsken. Barlyǵyn qaz-qatar turǵyzyp ydystaryn
soǵystyrýdyń ornyna qoldaryn qaǵyp-qaǵyp, silteý ısharasy jańadan tabylǵan ádis
bolmasa da osy kóriniste úılesimdi bolyp shyqqan.

Rejısser sahnaǵa birneshe fýnkııa
atqaratyn úlken qorapty shyǵarypty. Qyz ben jigittiń bir-birine degen názik
sezimderiniń  saǵym ekenin móldir shynynyń
eki jaǵynda turyp ymmen sóılesip, súıisýi de olardyń esh ýaqytta birge
bolmaıtynyn meńzegendeı. Al ekrannan Jazıranyń aýzy sál ashylyńqyrap, kózi
alaıyp qanǵa batqan óli denesi iri planda kórsetilgen sýreti kórermendi
emoııalyq eseńgirtý jaǵdaıyna aparady.

Qoıylym 2013 jyldan beri
M.Áýezov teatrynyń kishi sahnasynda árqashanda anshlagpen ótedi. Óıtkeni, jańa
sheshimdegi, búgingi jastardyń, qoǵamnyń máselesin kótergen dúnıe qazaqtyń jas
kórermenderi úshin sırek kezdesetin qubylys.

Degenmen de, qoıylymnyń
dramatýrgııalyq negizi álsiz bolǵandyqtan, ári rejısserdiń iri ózgerisine
usharaǵandyqtan sahnalyq shyǵarmanyń kórkemdik tutastyǵy saqtalmaǵanyn da atap
ótken jón. Qoıylym úsh, tipti tórt bólikten quralǵandaı. Sonyń ishinde, Sábıttiń
Polıeıdiń qamaýynda bolǵan sahnasy qoıylymnyń jalpy sıýjetinen tym alshaq,
múldem ózge taqyrypty kótergendikten bólek shyǵarmanyń arqaýy ispettes.
Sondyqtan bul kórinis spektakldegi spektakl dárejesinen aspaı qalǵan. Árıne,
búgingi tańda sheteldik qoıylymdar mýzyka, plastıka, ırktik akrobatıka men
býffonadanyń qosyndysy ekeni belgili. Solaı turǵanmen de, spektaklde bir
sahnalyq stılıstıkanyń saqtalmaǵany, rejısser aıdar qylyp taqqan –
metafızıkalyq tragedııa janrynyń ólshem birliginiń ashylmaǵany baıqalady.

Festıvalde I júldeni –
Mahambet atyndaǵy Atyraý oblystyq drama teatrynyń rejısseri Gúlnaz Qasymbaeva
ıelendi. Onyń Shyńǵys Aıtmatovtyń «Ǵasyrdan da uzaq kún» romanynyń jelisimen
qoıylǵan «Máńgúrt» spektakli elimizge tyń oıly jas rejısserdiń kelgenin
kórsetti. Uzyn-sonar monologtarsyz, qysqa utymdy dıalogtarmen sheshilgen yqshamdy
ınsenırovkasy da búgingi kúnmen úndesip jatyr. Munyń aldynda qazaq sahnasynda
Á.Mámbetovtiń «Ǵasyrdan da uzaq kúni» tarıhqa altyn áriptermen jazylyp,
kórkemdiktiń joǵary deńgeıin pash etkeni belgili. G.Qasymbaeva shyǵarmanyń
negizgi ózegin saqtaı otyryp, basty taqyrypqa máńgúrttik máselesin shyǵarǵan. Onyń
qoıylymynda máńgúrt tek Sábıtjan men Elaman ǵana emes, Aızada da, leıtenant
Tańsyqbaev ta, olardyń sońynda erip júrgender de, jalpy búkil qoǵam máńgúrttik
dertine shaldyqqan. Ásirese, rejısserdiń Aızadaǵa bergen jańa traktovkasy
qyzyqty. Eger Mámbetov tek Sábıtjandy máńgúrt etip shyǵarsa, Gúlnáz onyń
qaryndasy da sol dertke shaldyqqanyn basa kórsetken. Kópshilikti birdeı
kıindirip, moıyndaryndaǵy dorbalardyń bir sátte akterlerdiń basyn jabýy da
búgingi máńgúrttikke dýshar bolǵan qoǵamdy kórsetedi.

Sahnalyq tutastyǵy
saqtalǵan, plastıkalyq sheshimi jaǵynan da jańasha sheshilgen qoıylymnyń mýzykalyq
kórkemdelýi erekshe ún berip tur. Buryn-sondy qazaq teatrynda kezdespegen sahna
tórindegi eki alańda alty mýzykanttyń dombyra, qobyz, prıma-qobyz, sybyzǵy,
shańqobyz, daýylpaz, jetigen syndy aspaptarda ulttyq áýenmen qoıylymdy
bastan-aıaq súıemeldep otyrýy da jańalyq deýge turarlyq. Árıne, álem sahnasy
úshin bul tańsyq dúnıe emes. Ásirese, túrki halyqtarynyń kóptegen teatrlarynda
bul ádis baıaǵydan qoldanylyp kele jatqany bárimizge aıan. Biraq Qasymbaevanyń
alǵashqylardyń biri bolyp olardy sahnaǵa shyǵarýy, ár keıipkerdiń minezine,
shyǵarmanyń mazmunyna, jalpy qoıylymǵa ulttyq atmosfera syılaýy áserli.

Sýretshi Tımýr Qoesovtiń
sahnaǵa poezdyń relsterin shyǵarýy úlken jańalyq bolmaǵanymen de (Mámbetovtyń qoıylymynda
bar) shyǵarmamen ózektes ári oınalýy jaǵynan da jańa qyr tapqan. Naıman-Ananyń
ortadaǵy relske shyǵyp-qulaýy, aralarynan syrǵyp ótýi arqyly talaı jol, talaı
qıydyqtardy basynan ótkizgenin meńzeıdi. Al eki jaqta ilýli turǵan relsterdiń
artyndaǵy halyq arqyly túrmede qyrshynnan qıylǵan talaı adamdardyń taǵdyryn
sýrettegen. Aıaq astynan relstiń synyǵy Qazanǵaptyń tabytyna aınalýy da, onyń
ústine qoıylǵan aq matanyń máıitti beınelenýi de rejısser tarapynan tabylǵan
uqypty sheshim. D.Pyshanov oryndaýyndaǵy Edige burynǵy Mámbetovtyń
qoıylymyndaǵydaı úlken júkti kóterip, fılosofııalyq nysan men gýmanızmniń
naqyshtaryn boıyna sińirmese de shyǵarmanyń negizgi ózegin, jalǵastyrýshy kúshin
belgilep tur.

Degenmen de, qoıylymnyń
sońyn áli de bolsa oılastyrý kerek. Óıtkeni, Sábıtjannyń qolyna tapanshany
ustatyp, ony basqalarǵa nusqaýymen aıaqtalǵan spektakl áli de jalǵasyn kútip
turǵandaı. Árıne, kóp núktemen, ıaǵnı, kórermenniń ózi ary qaraı oılap alady dep
sheshiletin dúnıeler barshylyq. Biraq, atalmysh spektaklde kóp núkte de, jaı núkte
de joq. Útir, ne syzyqsha qalpynda qalýy – qoıylymnyń jalǵasyn talap etip tur.

Ekinshi oryn rejısser Dına
Qunanbaıdyń «Fedrasyna» buıyrdy. Elimizdiń jekemenshik Aıgúl Imanbaevanyń «A.I»
teatrynyń sahnasynda qoıylǵan klassıızmniń kórnekti ókili Jan Rasınniń
tragedııasy jańasha ınterpretaııasyn taýyp, rejısserdiń basty nazardy
Q.Qýanyshbaev atyndaǵy akademııalyq teatrdyń aktrısasy Aınur Bermuhambetovaǵa
jasaǵany birden kózge túsedi. 8 keıipkeri bar tragedııany barynsha qysqartyp, negizgi
sıýjettik lınııany saqtaı otyryp sahna tórine tek Fedra men Ippolıtti shyǵarýy –
rejısserdiń úlken jumys atqarǵanyn baıqatady. Sonymen qatar, belgili jazýshy
Óten Ahmettiń joǵary deńgeıdegi aýdarmasy kúrdeli shyǵarmany búgingi kórermenge
túsinikti ári naqty jetýine úlken septigin tıgizdi. Sýretshi A.Isabekova usynǵan
mınımaldy senografııasy men keıipkerler kostıýmindegi qara men aq tústerdi
qoldanýy arqyly da tragedııanyń mazmuny da ashyla túskendeı. Sahnada tek ústelder
men oryndyqtardy oınatylýy, sondaı-aq tóbeden salbyrap túsip turǵan shamdar da
keıipkerlerdiń ishki dúnıesin asha túskendeı. Al ýmajdanǵan ellofanǵa
keıipkerlerdiń alma kezek aýdarylýy kúnáli qatynastyń anyq kórinisi.

Rejısser shyǵarmanyń basty
keıipkeri Fedranyń ógeı ulyna qushtar bolǵan ógeı anany emes, sulý da symbatty
jigitke ǵashyq bolǵan áıeldiń taǵdyryn aldyńǵy planǵa shyǵarǵan. Sondaı-aq,
mátindegi Fedra men Enonanyń arasyndaǵy dıalogty jalǵyz Fedraǵa aıtqyzýynan jas
kelinshektiń ishindegi ekiudaı úreı, qorqynysh pen mahabbat, tán sezimi men aqyl-oı
ashyla túsedi. Al, A.Bermýhametovanyń oryndaýyndaǵy bul sahnalar naǵyz mamannyń
sheberligin kórsetip, áıel zatynyń ishindegi myń qubylǵan sezimderdi
plastıkasymen, dıkııasymen, mımıkasymen dálme-dál jetkizýi tańqaldyrdy. Ár
sózdi naqty jetkizip, kidiristerdi óte oryndy paıdalanýynyń arqasynda Rasınniń
kúrdeli sóılemderi qarapaıym da túsinikti, búgingi bizdiń zamandasymyzdyń jan
aıqaıyndaı boldy.

Qoıylymnyń ár mınýtyna
deıin eseptelgen naqty mızansenalary, akterlermen rol ústindegi jumysy,
sahnanyń plastıkalyq sheshimi, jas mólsherine qaramastan aldymyzda tolyqqandy
jetilgen rejısserdiń turǵanyn baıqatty.

Degenmen de, spektakldińiń
ekinshi jartysynan bastap rejısser Fedranyń janyn órtep bara jatqan qumarlyq pen
kektengen ashý-yzany kórsetý nıetimen shıki ettiń qanyn bet-aýzyna jaǵýy, eki
keıipkerdiń arasynda eshqashanda mahabbattyń bolmaıtynyn kórsetý úshin tiri
taýyqty shyǵarýy, aqyrynda bir-birine óshikken Fedra men Ippolıttiń shelektep qan
tógýi – birinshiden, qarapaıym áıel beınetinen qandy tragedııaǵa ulasty, ekinshiden,
bul ádisterdi Dına aldynda qoıǵan spektaklderinde qoldanǵandyqtan, qaıtalaýǵa
barýynan ózektiligin joǵaltty.

Festıvaldiń úshinshi
ornyna eki rejısser ilikti. Biri – Óskemen Jastar teatrynyń rejısseri Aıdyn
Salbanov, ekinshisi – Aqtóbeniń «Alaqaı» qýyrshaq teatrynyń rejısseri Meıram
Habıbýllın.

Óskemen Jastar teatry
E.Razýmovskaıanyń «Qymbatty Elena Sergeevna» qoıylymyn usynyp, ondaǵy kótergen
taqyrybynyń ózektiligimen, senografııalyq sheshimimen, akterlik ansamblmen kózge
tústi. Búgingi tańdaǵy mektep bitirýshilerdiń basty maqsaty joǵary oqý ornyna
túsý, sonymen birge memlekettik grantty ıelený máselesiniń ózektiligi de
qoıylymnyń taqyryptyń sheńberin keńeıtip turǵany aqıqat.

Rejısser sahnadaǵy ár
zatty oınatyp, olarǵa úlken maǵyna bergen. Keıipkerleriniń qoldaryna túrli
kólemdegi tastardy ustatýy arqyly olardyń taǵdyrynyń jeńil-aýyrlyǵyn kórsetse,
sahna aldynda ornalasqan vannadaǵy sý birinshiden «ómir-ózen» fýnkııasyn atqarsa,
ekinshi jaǵynan ár keıipkrdi tazartýǵa arnalǵan ǵıbadathana ispetti. Sondyqtan
da bolar olardyń soǵan qaıta-qaıta súrinip qulaýy, ádeıilep ıterip qulatýy,
tipti ár qaqtyǵysty máselerdi sheshkende ony shashyratýy, al sońynda jyldar boıy
tárbıelegen, óz taǵdyryn tek osy balalardyń ómirimen baılanystyratyn, óz jeke
ómirin ustazdyq úshin qıǵan Elena Sergeevnanyń da sol sýǵa batýy úlken mán
arqalaıdy.

A.Salbanov sımvol, metaforaǵa, kontrastyq
sheshimderge jıi barady. Tipti voleıbol torynyń ar jaǵynda turyp oqýshylardyń
ustazdarynan keshirim suraýy da, jalbarynyshty únmen shaqyrýy da bir qoǵamda ómir
súrip jatqan adamdardyń arasyndaǵy kózge kórinbes arajikti kórsetkendeı. Al
sahnadaǵy keıipkerlerdiń ishki jan kúızelisin, ásirese Elena Sergeevnanyń oı
mazalaǵanda, psıhologııalyq tebireniske ketkende, armandap qııaldaǵanda sahnaǵa
vıolonchelmen mýzykanyń oryndalýy (N.Qabykenova) osy sátterdi tereńdete túsedi.
Munyń bári de  rejısserdiń oı-tujyrymynan,
onyń kórkemdik sezimtaldyǵynan, baıqaǵyshtyǵynan týyndap, barlyǵy da
spektakldiń sahnalyq birligin saqtaıtyn prınıpke qurylǵan. Oıly rejıssýra oryndaýshylyq
ónerge qanat bitirip, onyń ózindik ereksheligin anyqtaǵanyn baıqatty.

Festıvalde aqtóbelik rejısser Meıram
Habıbýllınniń «Alaqaı» teatrynda N.V.Gogoldiń «Shınelin» qýyrshaqtar arqyly
sóıletýi úlken jańalyq boldy. Onyń sahnada bıiktigi eki metrge jýyqtaı
shapandardyń júrgizýi búgingi kúnniń adamdary úshin baı kıimniń úlken rol
oınaıtynyn meńzegendeı. Osylardyń arasynda konservy qalbyrlarynan jasalǵan
kishkentaı ǵana adamdy óz-ózderine senimdi úlken shapandarǵa qarama-qarsy qoıǵan.

«Alaqaı» teatrynyń akterleri osy joly da
sheberlikterin kórsete aldy. Úlken shapandardyń ishinde otyrǵan akterler tek
qoldarynyń qımylymen, daýys yrǵaǵymen keıipkerleriniń jeke minezderin, sol
sáttegi emoııalaryn tamasha jetkizedi. Temir qańyltyrdan jasalǵan qýyrshaqty
júrgizgen D.Balapanov kishkentaı adamnyń minezin jaqsy asha alǵan. Onyń júrisi,
aqyryn kúrsinip qoıyp ózge shapandardan qujattardy jınaýy, tipti onyń qýys
basyna ýmajdap qaǵazdy tastaǵanda da tek «nege meni renjitesińder?» degennen
basqa eshteńe aıta almaýy jasyq adamdy aınytpaı
kórsetti.

Sondaı-aq shapandardy júrgizgen N.Muratov, Q.Egdir,
A.Janádilova, G.Oralbaı, R.Balǵalıqyzy, Á.Orynbasarov, R.Habıbýllınalar kúrdeli
qurylymdy qýyrshaqtardy tiriltip qana qoımaı, qoıylym barysynda onyń ishinen
shyǵyp dramalyq sheberlikterin de qosa kórsetti. Ásirese, Akkakıı Akkakıevıchpen
qoshtasý sahnasynda olardyń joqtap otyryp, sybyrlasyp ósek aıtyp, karta oınaýy
arqyly búgingi tańda óz ultymyzdyń arasynda kezdesetin jat ta uıat qylyqtardy
anyq baıqatty. Rejısser bul jerde sońǵy kezde etek jaıa bastaǵan ulttyq
qundylyqtardy joǵaltý, salt-dástúrge nemquraıly qaraý sekildi mentalıtetimizdiń
jaǵymsyz qyrlaryn da ashyp kórsetti.

«Shapan» qoıylymynyń sýretshisi Ásııa Qurmanalınanyń
eńbegi zor.  Shapandar arqyly búgingi
qoǵamdaǵy adamdardyń bet-perdesin dál ashqan. Bireýi generaldyń shapany bolsa,
ekinshisi jyltyraqqa áýes shyrshanyń jalt-jult etken oıynshyqtaryn ilip alǵan
shapan, al úshinshisi tiginshini beıneleıtin túımelerge toly. Sahnanyń tóbesinde
ilingen N.V.Gogoldiń portreti joǵarydan ótip jatqan oqıǵaǵa mysqylmen qarap
turǵandaı. Zaman aýyssa da adamdar aýyspaıdy degendi meńzeıdi rejısser men
sýretshi.

Sondaı-aq, festıvaldiń arnaıy «Rústem Esdáýletov
atyndaǵy» júldeni Farhad Moldaǵalıev «Qasiret» qoıylymymen jeńip aldy.

S.Muqanov atyndaǵy Petropavl oblystyq qazaq drama
teatrynyń jas rejısseri F.Moldaǵalıev dramanyń negizgi jelisin saqtaı otyryp
ózindik ınterpretaııa usynǵan. Shyǵarmany edáýir qysqartyp, buryńǵy qoıylyp
júrgen spektaklderdiń formasynan bas tartyp, realıstik baǵytqa urynbaı jańa
sheshimder qoldanǵan. Sahnanyń eki jaǵynda otyrǵan akterlerdi birtindep áreketke
aralastyrýy arqyly naǵyz teatrlyq oıynnyń ádisin paıdalanǵan. Qoıylymnyń
basynda pesa keıipkerleri Jalqytaı, Toǵjan, Kámılániń kórermenniń aldyna shyǵyp
ózderin tanystyrýy, bolashaqta armandaǵan oılaryn aıtqyzýy arqyly kórermendi
kelesi sahnalarda olardyń jarqyn bolashaqtaryna jete almaǵandyqtarynyń sebebin
túsindirendeı bolady.

Qara tústi sahna keńistiginde temir oryndyqtar men
ilýli turǵan arqannan basqa bólek zat joq. Óziniń zulym dert – nashaqorlyqqa  ushyraǵanyn sezgen bas keıipker sol arqandy
moınyna iledi, keıde qolyna ustap alyp sahnany shyr kóbelek aınalýy arqyly
rejısser taǵdyr sheńberine túsken Jalqytaıdyń tar qapasty buzyp shyǵa
almaıtyndyǵyn kórsetkendeı. Jas rejısserdiń uqyptylyǵy Jalqytaı men Kamıllanyń
arasyndaǵy tán mahabbatyn sýretteıtin sahnada da baıqaldy. Bizdiń
rejısserlerdiń kóbi bundaı sahnany názik plastıkalyq qımyldarmen sýrettese,
sońǵy kezde tym realıstik turǵydan sheshetinder de shyǵyp júr. Farhad bul jaǵdaıdy
keıipkerleriniń daýystaryn shyǵaryp kúldirip, biriniń artynan biri qýalap,
júgirýi arqyly beınelegen. Al, óz qabiri ústinde qoıatyn qulpytasyn arqalap
shyǵyp, sonyń artyna qulaýymen Jalqytaıdyń ólimi sheshilgen. Jáne onyń esirtkige
táýeldiligi ózin ǵana ólimge ákelmeı, jaqsy kóretin adamdarynyń da ómirin
syndyrǵanyn kelesi sahnadaǵy barlyq keıipkerlerdiń aq kebin kıip qulpytasyn
arqalap shyǵýy arqyly kórsetkeni de áserli. Bunyń fılosofııalyq oıyn Abaıdyń
«Segiz aıaq» ániniń oryndalýy da kúsheıte túsken.

Festıvalge arnaıy shaqyrtylǵan Qaırat
Súgirbekovtyń jubaıy Aqmaral jeńgemiz ben uly Bekarystyń óz otbasylary atynan
da júlde taǵaıyndady. Ol Astanadaǵy «Jastar teatrynyń» akteri, rejısser Dáýren
Serǵazınge buıyrdy.

Sońǵy jyldary N.Jaqypbaıdyń shákirti D.Serǵazın ózin
rejısserlik kásipte de baıqap júr. Festıvalge ol franýz jazýshysy Mark Levıdiń
«Jer men kóktiń arasy» povesiniń ınsenırovkasyn usyndy. Munyń aldynda
kórermenderge Golıvýdtyq rejısser Mark Ýoters túsirgen fılmy arqyly tanys
shyǵarmanyń sahnalyq nusqasyn astanalyqtar asyǵa kútti.

Rejısser ustazy N.Jaqypbaıdyń izimen qoıylymdy
plastıkaǵa qurǵan. Lorenniń eki dúnıeniń arasynda júrýin, Artýr ekeýiniń
arasyndaǵy paıda bolǵan sezimderdi ádemi bı elementteri arqyly sheshken. Sondaı
aq, sýretshi E.Tuıaqovpen birge shyǵarmanyń ereksheligine qaraı sahnalyq alańdy
tolyq paıdalanyp, keıipkerlerdiń erkin áreket jasaýyna kóp kóńil bólgen. Tilingen
matalardan jasalǵan jyljymaly qabyrǵalar jer men kóktiń arasynda qalyp qalǵan
Lorenniń qımylyna óte qolaıly. Aıaq astynan qabyrǵaǵa kirip ketýi, ne bolmasa
qabyrǵanyń ar jaǵynan kenetten basynyń, ne qol-aıaǵynyń shyǵýy óte áserli.

Degenmen de, qoıylym barysynda qaıtalana beretin
bılerdiń kóptigi,  naqty oı-tujyrym men este
qalarlyq rejısserlik tapqyrlyqtar kórinbegenimen, akterlerdiń keremet
plastıkasy men sheber oıyny bul dúnıeni jeńil de ádemi melodrama dárejesine
kóterip tur. Árdaıym anshlagpen ótetin bul qoıylymnyń sahnalyq jasy da uzaq
bolatynyna kúmánimiz joq.

Artýrdy D.Serǵazınniń ózi somdady. Kenetten úıinde
paıda bolǵan qyzǵa degen yzasy birtindep qyzyǵýshylyqqa aýysýyn, odan keıin
mahabbat sezimderiniń oıanýy syndy roldiń sahnalyq ósý proesin akter
tolyqqandy jetkize almady. Óıtkeni, sahnada Serǵazın-rejısser, Serǵazın-akterdi
basyp turǵany qatty baıqaldy. Bolashaq qoıylymdarda osy eki Dáýrenniń (ne
rejısser, ne akter) bireýi qalyp tolyqqandy jumys júrgizgeni abzal. Sheber ári
tanymal akterden bolashaqta jaqsy rejısser shyǵady degen, al ol óz tarapynan bul
salanyń qyry men syryn meńgere berýden jalyqpaıdy degen oıdamyz.

Festıvalge qatysqan qalǵan rejısserler dıplomant
atandy.

Bolat Abdrahmanovtyń sahnalaýyndaǵy J.Shanın
atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan oblystyq akademııalyq qazaq drama teatrynyń reseılik
«jańa dramanyń» iri ókili Oleg Bogaevtyń «Dawn-Way» qoıylymy áleýmettik ótkir máselelerdi
kótergen. Tún jamylǵan qara joldyń ústindegi qanaty bar adam keıpindegi
perishteni túrli jas pen áleýmettik toptaǵy adamdar birinen keıin biri kólikpen
soǵady. Árqaısysy óz basynyń amandyǵyn oılaǵan birde-bir jolaýshy oǵan kómek
kórsetpeı joldaryn jalǵastyryp, apat bolǵan jerden qashady.

Bul pesany Bolat osydan bes jyl buryn S.Muqanov
atyndaǵy Soltústik Qazaqstan oblysynyń qazaq sazdy drama teatrynyń sahnasyna
shyǵaryp teatr mamandarynyń úlken iltıpatyna ıe bolyp edi. Osy jolǵy qoıylymy
kerisinshe, túrli pikirler týǵyzyp, teatrdyń, sonyń ishinde trýppa quramynyń
kórkemdik sapasyna baılanysty oı týdyrdy. Akademııalyq dárejesi bar teatr
akterleriniń sheberligi de sol dárejede bolýy kerektigi yqtımal. Al, birinen soń
biri 7 jup perishteni qaǵyp ketip, kólikterinen yrǵyp shyǵýynan bastalatyn ár
sahnada kórermen senetindeı eshbir áreket joq. Qur aıqaı, jalǵan patetıka,
úırenshikti qımyl-qozǵalystar... Tek sońǵy jup – Shal (M.Shakırov) pen Kempir
(G.Espaı) sahnaǵa shyqqan kezde ǵana shynaıy akterlik oıyn men psıhologııalyq
tebirenisti kórgenimizge qýandyq. Bul jerden úlken másele týyndap otyr – aǵa
býyn akterlerimizdiń sheberlikteri men ózderin sahnada ustaý mádenıetine búgingi
jastar jaǵy áli talaı úırený kerek. Degenmenen, bir-eki sátti shyqqan rolder
qoıylymnyń jetistigin baıqatpaıtyny túsinikti ǵoı. Qoıylymǵa qatysqan akterler
sahnadaǵy áreket – sóz áreketinen týyndaıtynyn múlde eskermegen sekildi.

Árıne, bul jerde tek akterlerdi de kinálaı
bergenimiz jón bolmas. Birinshi kezekte, rejısserdiń akterlermen tolyqqandy jumys
júrgizýi kerek edi. Shaqyrtylǵan rejısser, tym az ýaqyt, syıasy áli keppegen
dúnıe degen oımen  aqtaýǵa da tyrysamyz.
Biraq, qoıylym men ondaǵy akterlik oıyndy rejısserlik oı-tujyrymǵa baǵyndyrý
úshin tek jalań mızansenalardy ǵana qurmaı, ár akterdi sol avtor men ózi usynyp
otyrǵan jaǵdaıǵa barynsha engizý bolyp tabylady.

Rejısserdiń bunyń aldynda qoıǵan pesaǵa ózge
teatrdyń sahnasynda  qaıta oralǵanda
munyń aldynda qoıǵanyn ózgerissiz qaıtalaı berý emes, ózindik kórkemdik
ereksheligi bar, aldyńǵy nusqadan bólek jańa spektaklder jasaý kerektigin de
B.Abdrahmanovtyń esinde ustaǵany abzal. Bul jerde qoıylym dálme-dál kóshirme
degennen aýlaqpyz, degenmen de rejısserlik oı-tujyrymnyń ózgermegeni aıdan
anyq. Elimizdegi ózindik oılaý ereksheligimen, shyǵarmany oqýdaǵy uqyptylyǵymen
ári rejısserlik izdenisterimen kórinip júrgen Bolat Abdrahmanov bul festıvalde
jarq etip kórine almaǵany ókinishti.

Kózge túsip júrgen jas rejısserlerimizdiń biri
Farhadbek Qanafın. Ol festıvalge Sh.Qusaıynov atyndaǵy Aqmola oblystyq qazaq
mýzykalyq drama teatrynyń sahnasynda qoıǵan jas dramatýrg Qolǵanat Murattyń
«Aldamshy úmit» spektaklimen qatysty.

Rejısserdiń pesany barynsha yqshamdap, ony
ınterpretaııalaýda jańa tásildi, sahnalyq plastıkany qoldanypty. Keıipkerlerdi
bir-birine qaratpaı sóıletýi arqyly, olardyń ár sózin tikeleı kórermenge arnaýy
kezinde B.Breht usynǵan «effekt otchýjdenııa» teorııasynyń negizin de baıqatady.
Osyndaı ádistiń arqasynda pesanyń mazmuny jańa qyrynan ashylyp, akterlerdi tyń
jumys aıasyna engizýi quptarlyq jaǵdaı.

Rejısserdiń sahnanyń bir buryshynda ornalasqan
kamera sahnadaǵy ótip jatqan áreketti túsirip, al ekinshi jaqtaǵy proekııadan
kórsetýi basty keıipker Aısha apanyń kýágerlik berýiniń derektemesi retinde
shyǵarmaqshy oıy túsinikti. Biraq sahnada ótip jatqan oqıǵany bir mezette vıdeo
arqyly qarap otyrý kórermendi alańdatýdan basqa aıtarlyqtaı septigin tıgizbedi.

Qanafın pesa avtorymen qoıan-qoltyq jumys jasap,
biraz ózgerister engizgenine qaramastan jas dramatýrgtiń kásibıliginiń olqy
ketken tustary qoıylymǵa óz áserin tıgizip turǵan jerleri barshylyq. Árıne, jas
dramatýrgterimizdi qoldap, olardyń tájirıbe jınaqtaýyna Farhadbek pen
Qolǵanattyń birigip jumys jasaý ádisin basqa da jigit-qyzdarymyz óz tájirıbelerine
engizse áli talaı jaqsy pesalar men aıtýly qoıylymdardyń dúnıege keletinine
senemiz.

Al, Ǵ.Músirepov atyndaǵy qazaq akademııalyq balalar
men jasóspirimder teatrynyń rejısseri Juldyzbek Jumanbaıdyń «Mahabbat hattary»
spektakliniń kórkemdik deńgeıiniń tómen bolǵanyn da jasyrýǵa bolmaıdy. Amerıkan
dramatýrgi A.Gernıdiń tanymal pesasy búgingi jastarǵa ádebıettegi umyt bola
bastaǵan epıstolıarlyq janrmen tanystyrady. Qazirgi ınternet pen túrli
gadjetterdiń zamanynda tárbıelenip kele jatqan jas urpaqqa hat jazý men hat
alýdyń arqasynda alystaǵy eki adamnyń jeke qarym-qatynasynyń ishki ıirimderin
pash etedi. Mellısa men Endıdiń balalyq shaǵynan bastalǵan qatynashattarynan
olardyń bala kezindegi dostyǵynyń úlken mahabbatqa aınalýyna kýáger bolamyz.

Degenmen de, shyǵarmanyń kórkemdik-ıdeıalyq mazmuny
Endı men Mellısanyń arasyndaǵy qarym-qatynasqa qurylǵandyqtan rejısser
oı-tujyrymynyń ózegi de sony kórsetý edi. Al, J.Jumanbaı eki keıipker
arasyndaǵy shynaıy tolǵanysty, minez damýyn ashýdyń ornyna ıllıýstraııaǵa ketip
qalǵan. Mundaǵy teatrdyń aǵa býyn akterleri – T.Sultanberdıeva men
Q.Qýandyqovtardyń kóp jylǵy sahnalyq tájirıbesi men sheberliginiń arqasynda ǵana
bul dúnıe kásibı spektakl degen atyn aqtap tur.

Qoıylymnyń dekoraııasy da (sýretshi Q.Tústikbaev)
birbetkeı sheshilgen (globýs, ústel, sýret ramalary, kemeniń tutqasy t.b.), al eki
keıipkerdiń bir-birinen alshaqtyǵyn baıqatatyn ortada ilinip turǵan perdeniń
akterlerdiń oıynyna kedergi jasamasa kómegin múldem tıgize almaǵan sekildi.

Jas rejısserlerdiń ishindegi tek otandyq
mamandandyrylǵan bilimimen qatar, áli kúnge deıin álemniń úzdik joǵary
oryndarynyń biri sanalatyn Máskeýdiń GITIS-ynda biliktiligin shyńdaǵan J.Jumanbaıdyń
bul qoıylymǵa izdenissiz kelip, akterlerdiń rol meńgerý úrdisine tııanaqty mán
bermeýi ókinishti-aq.

Festıvalge qatysqan Memlekettik qýyrshaq teatry
J.Omarovtyń «Qulynshaq pen bóltirik» atty qoıylymynyń rejısseri Rústem
Janyamanovpen tanystyrdy. Balalarǵa arnalǵan ertegini zamanaýı tynysta sheshýge
tyrysqan jas rejısserdiń izdenisi qýantady. Sondaı-aq, qýyrshaq teatrynyń
qyr-syryn, qýyrshaq oınatýshy akterge usynatyn maqsat-talaptarynyń erekshe kelýine
baılanysty Rústemniń bul oıyn túrindegi tyrnaqaldy jumysynyń quptaǵan da,
kelispegen de jaqtary kóp. Birinshiden, pesadaǵy kóterilgen dostyq, ata-anaǵa
degen súıispenshilik, tabıǵatqa degen mahabbat syndy taqyryptyń balalar
tárbıesinde úlken rol oınaıtyny belgili. Ekinshiden, týǵanynan teledıdar men
kompıýter, uıaly telefondar men planshetterdiń tez aýysyp, jalt-jult etken ekran
men sensorlaryn kórip ósken kishkentaı kórermendi teatr álemimen tańqaldyrý óte
qıyn. Osyny eskergen rejısser qoıylymǵa túrli effektilerdi qoldanýy (vıdıo,
jaryq-sáýle, mýzyka, kózderi janǵan qasqyrlardyń maskasy, t.b.), akterlik
oıynǵa zamanaýı annımaııadan alynǵan túrli is-qımyldardy qosýy da qyzyqty.
Degenmen de, rejısser men qýyrshaqtardy jasaǵan sýretshi S.Karpeldiń
keıipkerleriniń beınelerin túrli planda sheshkendikten qoıylymdaǵy birtutastyq
saqtalmaǵan. Eresek qasqyrlar men jylqylardy akterler ústine kıgen
kostıým-maskalarymen shyǵarsa (rostovaıa kýkla), qulynshaq pen bóltirik planshetti,
al Ana-dala uzyn taıaqpen (trostevaıa kýkla) júrgizilgen qýyrshaqtar. Árıne,
búgingi teatrda tehnıkalyq jasalýy jaǵynan túrli qýyrshaqtarmen qoıylymdardyń
sahnalatyny belgili. Biraq, osyndaı túrli qýyrshaqtardy bir sahnalyq keńistikte
biriktirý úshin rejısser men sýretshi tarapynan úlken jumys júrgizilip, tapqyrlyq
tanytyp túrli júıeli qýyrshaqtardyń dekoraııamen úılesimdiligin, jalpy
qoıylymnyń tutastyǵyn saqtaý abzal. Sondaı-aq, ulttyq taqyrypta qoıylǵan
spektakldegi túrleri tym eýropalanyp ketken qýyrshaqtardyń da (bul birinshi
kezekte qulynshaq pen bóltirikke qatysty) beınesinen qazaqı ıis ańqyǵanyn da
qalaǵandaı boldyq. Al, qasqyrlar shyǵatyn sahnada nemistiń ataqty «Rammstein»
tobynyń «aýyr metaldy» ánderi oryndalýy da qısynsyzdaý.

Sonymen qatar festıvalge eki
stýdent-rejısserlerdiń de qoıylymdary baqtaryn synap kórdi. Olardyń biri –
Astanadaǵy Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń 5-kýrs stýdenti Almas
Ahmetbekovtiń (Sáýlembek Asylhannyń sheberhanasy) Aqmola oblystyq orys drama
teatrynda «absýrd dramasynyń» iri ókili Ejen Ioneskonyń «Oryndyqtary». Mundaǵy
qańyraǵan úlken úıde jalǵyz qalǵan Kempir men Shaldyń bir-birinen basqa demeýi
joq, aıtatyndary da kúnde qaıtalana beretin bir áńgime, sol baıaǵy ótken
kúnderiniń estelikteri. Rejısserdiń kempir men shaldyń ornyna jas akterlerdi
(A.Krasnottanov pen E.Tavgen) oınatýy arqyly jalǵyzdyq kárilikpen ǵana
kelmeıdi, búgingi tańda qoǵamdaǵy jalǵyzdyqty jastar da  bastarynan keship júrgenin jetkizgisi kelgeni
óte qyzyqty sheshim boldy. Biraq, logıkalyq qısyny joq absýrd dramasy bolǵanymen
de rejısserdiń sahnalyq maqsatyndaǵy kórkemdik-ıdeıalyq nysanasy ashylmaǵan.

Jáne T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner
akademııasynyń drama akteriniń 3-kýrs stýdenti (nemis toby, Natalıa Dýbs
sheberhanasy) Álibek Ómirbekulynyń Respýblıkalyq nemis drama teatynyń
labaratorııasynda qoıylǵan Ian Freıdrıhtiń «Sındrom MNIP» pesasy boıynsha
spektakli jaqsy jasalǵan oqýshylyq jumystyń úlgisin kórsetti. Mundaǵy kishkentaı
úsh balanyń oıyny, olardyń eresekter álemine qarsy shyǵýy, eýropalyq balalardyń
súıikti keıipkeri Pıter Penniń is-áreketine tánti bolýy áńgimelenedi. Jas
akterlerdiń shynaıy da ańǵal oryndaýyndaǵy balalardyń beıneleri nanymdy shyqqan.
Al, rejıssýra salasynda óz kúshin baıqap kórgen Álibektiń oı órisiniń keńdigi
men izdenimpazdyǵy, sonymen qatar burynnan zamanaýı sheshimdermen jumys isteıtin
nemis teatrynyń áseriniń paıdasy tıgendigin de atap ótken jón. Bos keńistikti
utymdy da utqyr paıdalanýy, qarapaıym zattardy oınata alýy bolashaqta úlken
jumystardy kórsetetinine senimdik bildiredi.

Bir aptaǵa sozylǵan jas rejısserlerdiń
forým-festıvali elimizdiń teatr óneri úlken ózgerister qarsańynda turǵanyn
baıqatty desek artyq bolmas. 35-jasqa deıingi jas rejısserlerimizdiń sany
jaǵynan birshama ósýimen qatar qoıylymdaryndaǵy dástúrli sheshimnen bas tartyp,
tyń joldardy izdeýi, túrli eksperımentterge barýy ári kórkemdik ıdeıalaryn,
oı-tujyrymdaryn beıneleýde jańa úlgilerdi qoldanyp zamanaýı kózqaraspen kelýi
qýantady. Bul festıvaldiń jalǵasy áli alda demekpiz.