Maqala
Qoǵamdyq travmalarymyz jáne "Anaǵa aparar jol"
"Uzaq ýaqytqa sozylǵan únsizdikterde aldymen sóz baılyǵy azaıady. Aıtylýy tıis bolǵan oqıǵaǵa baılanysty sáıkes keletin sózderdi tańdaý qabileti zaqym kóredi. Osynyń saldarynan hıkaıattar óte radıkaldyq baǵytta órbıdi, ıa bolmasa jarymjan bir nárse bolyp týady. Únsizdik, kúnderdiń bir kúninde daýysqa aınalýǵa ruqsat alǵan kezinde nelikten osynshama jyl boıy únsiz qalýǵa májbúr bolǵanyn másele qyp kótermeıdi..."
Bólim: Kıno
Datasy: 06.02.2017
Avtory: Молдияр Ергебеков
Maqala
Qoǵamdyq travmalarymyz jáne "Anaǵa aparar jol"
"Uzaq ýaqytqa sozylǵan únsizdikterde aldymen sóz baılyǵy azaıady. Aıtylýy tıis bolǵan oqıǵaǵa baılanysty sáıkes keletin sózderdi tańdaý qabileti zaqym kóredi. Osynyń saldarynan hıkaıattar óte radıkaldyq baǵytta órbıdi, ıa bolmasa jarymjan bir nárse bolyp týady. Únsizdik, kúnderdiń bir kúninde daýysqa aınalýǵa ruqsat alǵan kezinde nelikten osynshama jyl boıy únsiz qalýǵa májbúr bolǵanyn másele qyp kótermeıdi..."
Bólim: Kıno
Datasy: 06.02.2017
Avtory: Молдияр Ергебеков
Qoǵamdyq travmalarymyz jáne "Anaǵa aparar jol"
foto Ticketon.kz saıtynan alyndy

Qoǵamdyq travma jáne únsizdik

Mańyzdy psıhıatrııalyq qaýymdastyqtardyń biri bolyp sanalatyn Amerıkalyq
psıhıatrııalyq qaýymdastyǵynyń anyqtamasy[1]
boıynsha travma degenimiz – ındıvıdtiń fızıologııalyq jáne rýhanı bútindigine
tereńinen qaýip tóndiretin jaǵdaı bolyp esepteledi. Travmamyzdy tanyp-uǵynýymyz jáne onymen kúresýimiz óte qıyn. Tirshilik ıesi organızmge uqsaıtyn
qoǵam da qoǵamdyq travmaǵa ushyraıdy. Tabıǵı apattar, soǵys, saıası, etnıkalyq,
dinı nemese jynystyq negizge súıenetin zulymdyq pen zorlyq-zombylyqqa toly
oqıǵalar qoǵamdyq travmalardyń týýyna sebep bolady. Qoǵamnyń óz travmasyn uǵynýy,
túsinýi qıynǵa soǵady nemese sheshimi qıyn túıinge aınalýy múmkin. Qoǵamdyq
travmalar travmaǵa jeke kýá bolǵan adamdarǵa ǵana emes, bul jaǵdaıǵa tikeleı
nemese janama túrde kýá bolǵan qoǵamnyń barlyq múshelerine áser etedi. Tipti
qoǵamdyq travma qoǵamnyń jadynda saqtalyp, urpaqtan urpaqqa aqtarylý arqyly keń
kólemdegi urpaqtyq (generaııalyq) qoǵamdyq travmaǵa da aınalady.

Travmalyq jaǵdaıdyń saldarynan ındıvıd / qoǵam rýhanı bútindigin joǵaltyp
alady. Muny qaıta qalyptastyrý úshin bolǵan jáıtke maǵyna berý, túsiný, uǵyný,
ony ómirlik hıkaıatynyń ishine ornalastyrý mańyzdy ról atqarady. Travmany eske
túsiretin nárselerden qashý sol sát úshin jaqsy sezindirse de uzaq merzimdik
turǵyda óte kóp jaǵymsyz áseri bar. Sondyqtan da travmamen betpe-bet kelýden,
júzdesýden qashpaý kerek. Bul júzdesý ásirese uzaq merzimdik turǵydan jaǵymdy
áser qaldyrýmen birge, máseleniń negizin kórýimizge septigin tıgizer
fýndamentti turǵyzyp beredi.        

Desek te, barlyq qoǵamdyq travmalarymyzben birden júzdese almaımyz. Qoǵamdyq
travmalarymyzben júzdesýimizge bóget bolatyn nárse, ol – belgili bir kezeńdegi
belgili bir saıası konıýnktýra. Basqasha aıtar bolsaq belgili bir saıası bıliktiń
saldarynan paıda bolǵan qoǵamdyq oqıǵany aýyzǵa alý, aıtý, pikirtalasý sol
saıası bıliktiń bógetine jolyǵady. Osylaısha júzdesý úrdisi iske aspaıdy.
Nátıjede paıda bolatyn nárse: Únsizdik. Eshkim ol jaıynda tis jaryp aıtpaıdy.
Ustazym, Ankara ýnıversıtetiniń qaýymdastyrylǵan professory Sevılaı Chelenk
qoǵamdyq travma men únsizdik jaıynda bylaı deıdi:

«Uzaq ýaqytqa sozylǵan únsizdikterde aldymen sóz baılyǵy azaıady. Aıtylýy
tıis bolǵan oqıǵaǵa baılanysty sáıkes keletin sózderdi tańdaý qabileti zaqym
kóredi. Osynyń saldarynan hıkaıattar óte radıkaldyq baǵytta órbıdi, ıa bolmasa
jarymjan bir nárse bolyp týady. Únsizdik, kúnderdiń bir kúninde daýysqa
aınalýǵa ruqsat alǵan kezinde nelikten osynshama jyl boıy únsiz qalýǵa májbúr
bolǵanyn másele qyp kótermeıdi; daýysqa aınalýyna ruqsat etken kúshke rahmetin
aıtar sezimmen aldymen jótkirinip, tamaǵyn keneıdi de tynysyn keńeıtedi;
biliksiz kúıde joǵaltyp alǵan sózderin taýyp, aıtýǵa tyrysady. Aıtý úshin
kerekti jaǵdaılar men sharttar qalyptasqan bolsa da birden aýzyn ashyp shynaıy
túrde saıraý múmkin emes. Únsizdiktiń artynsha kelgen jylymyq mezgilmen birge
oıanyp, sonaý uzaq ýaqytqa sozylǵan tilsiz kezeń jaıynda aıtýǵa bel býyp,
ójettik kórsetip; sezimtal bir sóz aıtqandyǵy nemese kórkem áńgime qurǵany úshin
qoshemet kórgender, dál osy jalpy múgedektenýdiń arqasynda jaryq juldyzdarǵa
uqsaıdy».[2]

Chelenk, osynaý múgedek háldiń jamandyǵy sonshalyqty, bireý bul qoǵamdyq
travmamyz jaıynda aıtqan sııaqty aýzyn jybyrlatqan kezinde nemese kúbirlegeninde
óz tarıhymyz ben bizdiń aramyzǵa óriletin perdeni baıqamaı qalatynymyzdy da
alǵa tartady. Onyń pikirinshe óte uly, asqan kórkem sózdermen órilgen
hıkaıattardy úp-úlken bir joqtyq retinde tarıhtyń tereńine laqtyrylǵan,
jadymyzdan sypyrylǵan, júrekterimizden shyǵarylyp tastalynǵan «óz áńgimemiz»,
«óz tarıhymyz» dep oılap qalamyz. «Qysym kórgen, eskerýsiz qalǵan ómirler men
aqıqattar tilge kelý múmkinshiligine ıe bolǵan kezde, árbir sózdiń zil batpan
apologııamen aralasyp, bylamyqqa aınalýynyń sebebi osy» - deıdi, Chelenk.[3]

Ashý men qaıǵynyń ishinde bir nárselermen bettesip jatqan syńaı tanytatyn bul
bylamyqtardyń shyǵara alatyn bar daýsy «meni túsingenińde ǵoı, meni kórgenińde
ǵoı, meni tyńdaǵanyńda ǵoı» degen melodramalyq zarlaýdan árige bara almaıdy. Mundaı
týyndylardyń minezi «bárin jyldamdatyp aıtaıyn da qutylaıyn» degen sabyrsyzdyq
pen asyǵystyqqa toly. Bul sabyrsyzdyqtyń nátıjesinde bılep tósteý, qysym jasaý
men joıý syndy qorqynyshty qylmystardy tergeý týmaıdy; kerisinshe barlyq máseleniń
ústin jyly jabý men mundalaıdy. Nıet osy bolsa da, bolmasa da...[4]

Alaıda ashý men qasirettiń ústin búrkemeleý arqyly olardy tynyshtandyrý
múmkin emes; dál sol sııaqty sonshalyqty sabyrsyz, sonshalyqty asyǵys kúıde ashý
men qasirettiń túptamyryna úńilý jáne ony jeńý, jarany tańý da múmkin emes. Árbirimiz
bala kezimizde, ıa bolmasa, shala kezimizde osyndaı biliksiz eseptesýlerge barǵan
bolarmyz, nátıjesinde de enshimizge kóńil qalýshylyqtan basqa eshnárse tımegenin
de kórgen bolarmyz. Alaıda osynaý kóńil qalýshylyq – sezimdik damýymyzdyń
jolynda ilgerileýimiz úshin kóptegen baspaldaqtyń bir basqyshy. Sondyqtan da bos
áýre emes. Ómirdegi osyǵan uqsas qajetti tájirıbeler sabaq bolar erekshelikke
ıe. Alaıda óner turǵysynan qaraıtyn bolsaq bul degenimiz – shalalyq, álsizdik.
Árıne, ónerlik óndiristiń de ınfantıldikten jetilgen kúıge qaraı órbıtin
serýeni bar. Alaıda qoǵamdyq travmany nemese jarany taqyryp etip alǵan,
únsizdikke ún bolýǵa umtylǵan kez kelgen bir hıkaıattyń, romannyń nemese
fılmniń osynaý sabyrsyzdyq pen asyǵystyqqa toly álsizdigi, bizdi óz
aqıqatymyzdan alystatýy bylaı tursyn, týyndy óz ózin únsizdiktiń jaqtasyna
aınaldyrady. Sondyqtan da «únsizdikti buzdym» degen mádenı ónimderge, ásirese
tanymal bolyp ketkenderine úlken baılyqqa kenelgen adamnyń qýanyshyndaı qýana
bermeı, syn kózben qaraý, qaraı alý óte mańyzdy.  

Osy perspektıvadan elimizde jaqyn aılarda kórsetilimge kirgen rejısser Aqan
Sataevtiń «Anaǵa aparar jol» atty fılmin qaı únsizdigimizge ún bolǵany, qaı
qoǵamdyq travmamyzben qalaı betpe-bet kelgeni turǵysynan pikirtalas ashýdy jón
kórip otyrmyn. Bul travmalar – kınematografııanyń baıandaý múmkinshilikteri men
kúshin, qoǵamnyń kóptegen múshelerine ulasý qabiletin barynsha paıdalana almaı
júrgen, aıtylý, sóz bolý, sóıleý oraıyna ázirge dál maǵynasynda qaýyshpaǵan
travmalar. Goloshekınniń kollektıvtendirý saıasaty men kishi qazan «tóńkerisiniń»
artynsha qazaq qoǵamynda ornaǵan ashtyq pen qazaq halqynyń qyrylýy, Qytaı asyp
jan saýǵalaýy, Stalındik qysymnyń saldarynan qazaq halqy men zııalylarynyń qýǵyn
súrginge ushyraǵan aýyr taǵdyry, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldary men soǵystan
keıingi jyldar buǵan deıin de birneshe fılmniń taqyryby boldy: «Qyzjylaǵan»,
«Stalınge syılyq», «Jat» jáne taǵy basqa. «Anaǵa aparar jol» da osynaý kezeńdik
fılmderdiń jalǵasy ispetti. Bul kezeńdik fılmderdiń eshbiri bul qoǵamdyq
travmalardy tereńinen tergeı almady. Munyń sebepterin bul tarıhı dramalyq fılmderdiń
jalǵastyrýshysy bolyp tabylatyn «Anaǵa aparar joldy» qolǵa ala otyryp aıtýǵa
tyrysamyn.

Óner men sabyrsyzdyq

Jalpy aıtar bolsaq «Anaǵa aparar jol» teledıdar kanaldarymyzda ústem bolǵan
«úlken otbasyndaǵy drama» janryn kınematografııamen qaýyshtyrǵan fılm desek te
bolady. Fılmniń baıandaý rıtminiń eń nazar aýdararlyq jeri –
sabyrsyzdyǵy/asyǵystyǵy. Bul jerde eki túrdegi sabyrsyzdyqty alǵa tartýǵa
bolady: Rejısserdiń sabyrsyzdyǵy jáne fılmniń áńgime jelisiniń sabyrsyzdyǵy. Aqan
Sataev – «Aǵaıyndylar», «Aınalaıyn», «Qurbylar», «Bolashaq», «Baýyrjan Momyshuly»
jáne taǵy basqa serıaldar arqyly bir aıaǵy teledıdarǵa tereńinen taban tiregen rejısser
/ prodıýser / senarıst. Sataevtyń «Reketıri» 2007-jyly kórsetilimge kirse,
2009-jyly «Adasqandary», dál sol jyly «Aǵaıyndylary», 2011-jyly «Lıkvıdator»
men «Aınalaıyn» jáne «Bolashaq» (prodıýser), 2012-de «Qurbylar», «Tikeleı efır»
(prodıýser) men «Jaý júrek myń bala» fılmi, 2013-jyly «Baýyrjan Momyshuly»,
2015-te «Reketır-2» jáne «Paryz» teleserıaly (prodıýser), al ótken 2016-jyly
«Raıony», «Haker» jáne «Anaǵa aparar jol» fılmderiniń rejısseri, prodıýseri,
senarıı avtory boldy. Osynshama eńbekti aınaldyrǵan 10 jylǵa syıdyrǵanyn oılar
bolsaq, qomaqty oıy bar bir hıkaıatqa barynsha kóńil bólgenin aıtý qıynǵa soǵary
anyq. «Anaǵa aparar jolǵa» tyǵyzdala salynǵan sonshalyqty kóp hıkaıat bul
sabyrsyzdyq pen asyǵystyqtyń dáleli retinde kóz aldymyzda tur. Onyń myń toǵyz
júz jıyrmasynshy, otyzynshy, qyrqynshy jáne elýinshi jyldardaǵy qoǵamymyzǵa soqqy
bop tıip, tereń travma alýyna sebep bolǵan oqıǵalardy bar pármenimen
áńgimeleýine jol kórsetetin saıası koneptýaldyq dúnıe tanymyna qanshalyqty ıe
bolǵandyǵy bylaı tursyn; onyń sabyrsyzdyǵy / asyǵystyǵy kezeńdik tarıhı drama
bolyp tabylatyn «Anaǵa aparar joldy» tereń jaraqattaǵan. Jalpy qarar bolsaq
fılmniń kassalyq kınematografııa manevrlerine súıenýine týra kelgen.

Dál osy jerde bir sát tynyshtalyp, ataqty ónertanýshy, ótken aptalarda ǵana ómirden
ozǵan Djon Bergerdiń músinshi Ernst Neızvestnyıdy «aıtqan áńgimesine laıyq
týyndyny týdyra almady» dep kinálap synaǵan sózderin eske alaıyq:

«...Týyndy tanymal shablondarǵa súıene otyryp jasalynǵan, óıtkeni músinshi –
sabyrsyz; jobanyń qabyldanyp iske asýy úshin, músininiń qalaǵan kólemde qalanyń
dál ortasyna tigilgenin kórý úshin jáne buqara halyqpen baılanys qurý úshin
sabyrsyzdanǵan. Bul jaǵdaıda bul eki túrli sabyrsyzdyqtyń ekeýiniń de máni bar.
Bular, óner adamynyń bir buryshta jalǵyz qalyp qoıýynyń, elenbeýiniń saldary...
Mundaı sabyrsyzdyq qanshalyqty túsinýge turarlyq bolsa da óner adamy osynaý jaǵymsyz
minezin jeńýi kerek».[5]

Bizdiń mysalymyzdaǵy Sataevtyń elenbeý, bir buryshta jalǵyz qalyp qoıý syndy
máselesi joq. Ol Neızvestnyı syndy rejımge, saıası bılikke qarsy kelgen adam
emes. Bul turǵydan qarar bolsaq Sataevtyń sabyrsyzdyǵyn/asyǵystyǵyn halyqqa,
kópshilikke  unaý arqyly keleshegin kepildendirýmen
túsindirýge bolady. Alaıda bul jaǵdaı elimizdiń qoǵamdyq jáne saıası máselesiniń
kórermenge barar jolda eksplýataııaǵa jáne qanaýshylyqqa ushyraýymen
nátıjelenedi. Sonymen qatar bul asyǵys «bettesken» fılmderge degen unatýshylyq
ta sonshalyqty asyǵys túrde iske asatyndyqtan «eksplýataııa men qanaýshylyq»
kóleńkede kórinbeı qalyp qoıady.

Mysaly «Anaǵa aparar jol» kórermendi qatty jylatatyndyǵy sonshalyqty, bul
jylaýyq háldiń unatýshylyqqa ulasýyn da qamtamasyz etedi. Osyndaı qoǵamdyq
travmamen sabyrsyz / asyǵys bettesý post-travmalyq stress buzylýynyń aınala
tóńireginde 1920-jyldardaǵy kollektıvtendirý máseleleri, 1930-jyldardaǵy ashtyq
pen saıası qýdalaýshylyq máseleleri, qazaq halqynyń shekara asyp údere kóshýi
máseleleri, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezeńi, zııalylardyń Sibirge aıdalý
máseleleri, soǵystan keıingi jyldar syndy kóptegen travmalyq máselelerdi bir
fılmge syıdyrǵan «Anaǵa aparar jol», «aıtylmaǵan jáıtterdi qozǵaǵany úshin»
maqtaý men madaqtyń astynda qaldy/qalýda.

Osynyń saldarynan fılmniń qoǵamdyq travmamyzdy týdyrǵan máselelermen
baılanysqa túsken túspegendigi de tergelmeýde. Kórermenniń kóz jasy ortada men
mundalap turǵan baılanyssyzdyqty jýyp shaıyp, baıqalmaı qalýyna óz áserin
tıgizýde. Fılm, joǵaryda aıtylǵan árbir kezeńniń eshbirimen baısaldy baılanys
jasamaıdy. Jasaı almaýy da zańdylyq. Óıtkeni osynaý úp-úlken kezeńderdi jáne
osynaý qoǵamdyq travmalardy eki saǵattyq bir fılmge syıdyrý óte qıyn, tipti
múmkin emes. Múmkin bolsa da osyndaı kemtar kúbirden basqa bir nárse shyǵa almaıdy...

Tanymal (popýlıar) mádenıet
jáne kınematografııa

«Anaǵa aparar joldyń» eń kemshin tustarynyń biri, fılmde tanymal
mádenıettiń kóptegen elementteriniń kórinis tabýy. Tarıhtyń bir fılmniń
negizgi taqyrybyna aınalýy árıne sol tarıhı oqıǵaǵa baılanysty barlyq jáıtterdi
qolǵa alý degen maǵynaǵa kelmeıdi. Óıtkeni fılm bar bolǵany – fılm, ol tarıh
kitaby, zertteýi nemese bir ýnıversıtettiń tarıh fakýlteti emes. Desek te
tarıhty qolǵa alǵan fılm, kórermendi tarıhshynyń kabınetine kirgize alady. Sol
sátten bastap kórermen budan ári izdengisi keler bolsa, óz betinshe zerttep
tolyqtyrýǵa kirisip keter. Bul, ataqty kıno rejısser, dramatýrg Konstantın
Kosta-Gavrastyń sózi. Alaıda kórermendi tarıhshynyń kabınetine kirgizip
jiberetin fılmder tarıhty baısaldylyqpen qolǵa alǵan fılmder bolar. Ókinishke
oraı tarıhty qolǵa alatyn rejısserler kóbine kópshilikke tanymal kodtardy,
mádenıetti esh tergemesten fılmderiniń eń jan alatyn tusyna ornalastyra salady.
Tipti muny ádeıi jasaǵan bolýy da ábden múmkin. Óıtkeni tanymal shablondar
fılmniń naryqta jaqsy tabys kóretininiń kepili.

«Anaǵa aparar jol» da qoǵamymyzǵa tanymal bir shablonmen bastaý alady.
«Jalǵyz bala, durysy jalǵyz ul» shablony. Fılmniń negizgi keıipkerleriniń biri
– Ilııas, Marııam men Muqannyń jalǵyz uly. Buǵan deıin tórt balasy bolǵan, alaıda
bári de týyla salysymen shetinep kete bergen. Bul shablon kóptegen
ertegilerimizde kezdesetin dramalyq element. Osylaısha fılm, qoǵamymyzdaǵy
balaǵa degen jańsaq pikirdi esh tergemesten, qaıta óndirip, tanymal mádenıettiń
jetegimen dramalyq jelisti qalyptastyrýda.

Qoǵamymyzdaǵy jalǵyz balaǵa degen fetıshıstik ustanym, qoǵamymyzdaǵy bala
súıý, adamdy qadirleý syndy ózge de qasıetti qundylyǵyn astan-kesteń etedi. Kóp
balaly bolǵan kezimizde bir balamyzdan aıyrylyp qalsaq onyń qaıǵysy jalǵyz
baladan aıyrylý qaıǵysynan áldeqaıda jeńil bolatyndaı qaraımyz. Bul pikir, bul
kózqaras adamılyqqa da, tabıǵılyqqa da, ámbebap jalpyǵa ortaq mádenıetke de
qarama qaıshy. Olaı bolsa bul túsinikti qaıta óndirýdiń ornyna tergeı otyryp
qarastyrǵan jón bolar edi. Ilııas pen Marııamnyń basqa balalary da tiri bolǵanda
dramanyń áseri azaımas edi.

Ekinshi bir jaǵdaı mundaı keıipkerlerdiń mindetti túrde er bala bolýlary.
Bul da tanymal shablon. Álemdik mádenıet ónimderinen de, óz qoǵamymyzdyń
mádenıet ónimderinen de kóptep kezdestirýge bolady. Osylaısha qyz balasyna dep
bólgen ekinshi
kezektik ornymyz bilinip qalady. «Er aınalyp elin tabady» degen maqaldaǵy
er tek qana erkekke baılanysty dep oılaıtyn sekildimiz. Sataev, osylaısha
fılminiń eń negizgi dramasyn óte qarabaıyr túsinigimizdi qaıta óndirý arqyly
qalyptastyrýda: Jalǵyz ul. Basqasha aıtar bolsaq jalǵyz uldyń dúnıege kelýi epızody
bolmastan-aq fılmge kirisip ketse bolar edi, alaıda onyń jalǵyz ekenin aıtý,
baýyrlarynyń shetinep ketkenin bildirý jáne onysyz da tabıǵaty qatal bolyp
keletin Semeı men aımaǵynyń borandy keshin mıstıkalyq atmosfera
arqyly berý joǵaryda
aıtylyp ótken tanymal shablon men mádenıetti qaıta óndirý; osyndaı qoıý
agıtaııanyń arqasynda birazdan keıin sel bop aǵar kórermenniń kóz jasy arqyly
fılmniń qulaqtan qulaqqa estilip, gazetten gazetke shyǵyp, keremet ekeni alǵa
tartylyp, kommerııalyq tabysyn kepildeý úshin kerek. Osylaısha tarıh,
eksplýataııanyń qurbanyna aınalady.

Bul fılm, tek qana qoǵamdyq travmalardy «jorýǵa» (ınterpretaııalaýǵa) umtylmaıdy,
sonymen qatar bul travma tarapynan ártúrli joldarmen zaqymǵa ushyraǵan erkektiń
úıge (otanǵa) oralý oqıǵasyn da baıandaıdy. Kópshilikke keń jaıylǵan hıkaıattar
men áńgimeleý túrleri erkektigin dáleldeý úshin úıden aıyrylǵan erkektermen
birge erkektigi zaqym kórgen adamdardy da kóptep qolǵa alady. Úıge oralǵan
erkek, Gollıvýd kınosynyń Vetnam soǵysynan keıin zorlyq zombylyq kórsetýdi
aqtaıtyn konservatıvti fılmderiniń jáne bul soǵystyń travmalyq sındromdaryn kóleńkeleý
men sińdirýdi nemese bul travmalarmen emoııalyq turǵyda kúresýdi uıǵarǵan
Amerıkan ıdeologııasymen úndesetin kóptegen fılmniń negizgi taqyrybyn quraıdy.
Bul fılmderde soǵys
kezeńinde Amerıkan ultynyń erkil (maskýlen / qoǵamdyq qate sanada erkekke tán
dep tabylǵan nárseler jıyntyǵy) er namysyn reprezentaııalaıtyn áskerlerdiń
shydamdylyq pen ójettigi synaqtan ótip, dáleldenedi. «Anaǵa aparar jol»
fılminde qoǵamdyq travma men jeke travmanyń arasynda tikeleı baılanys
kórsetiledi: Ákeden ólideı, anadan tirideı aıyrylǵan jáne eshqashan bir
«joǵalǵanǵa» aınalǵysy kelmeıtin erkek – Ilııas. Osynaý «úıge oralý» hıkaıatynda
kóptegen synaqtarǵa tótep bergen naǵyz er. Ilııastyń bala kezdegi mahabbaty Úmit
bolsa, erkekterge tán synaqtarǵa jolyqpaıdy, ol tek «qalyptasqan ádet» boıynsha urǵashyl
(femınen / qoǵamdyq qate sanada áıelge tán dep tabylǵan nárseler jıyntyǵy), «áıelderge
tán» synaqtarmen kúresedi: Ǵashyǵy Ilııas kelgenge deıin ar tazalyǵyn saqtaý,
Joldastyń shabýyldaryna tótep berý jáne qandaı da bir erkekpen kóńil qospaý;
tipti ǵashyǵy Ilııastyń tiri nemese óli ekendigi belgisiz bolsa da. Osylaısha
fılmdegi erkek pen áıel mahabbatyna ókildik etetin keıipkerler qoǵamdyq qııaldyń
reprezentatorlaryna aınalady. Qoǵamdyq qııal adamnyń ózine jáne ózgelerge
jattanýyn qýana qabyldaýdy talap etedi emes pe?! Tanymal mádenıettiń shablony
bul jerde de kórinis tabady.

Fılmdegi ana (Márııam) beınesi de qoǵamdaǵy «ana» stereotıpin qaıta
óndirýde. Qoǵamdyq jattandy ári qalyptasyp qalǵan túsinik boıynsha ana bolý
degenimiz tabıǵı ınstınktten týyndaıtyn erekshelik. Sondyqtan da áıel dúnıege
ana bolý úshin keledi; kez kelgen áıel ana bolýdy armandaıdy. Osy bir jattandy
túsinik «Anaǵa aparar jol» fılminde qaıtadan aldymyzǵa shyǵady. Fılmdegi
Márııam, tek qana ana bolý erekshelikterine ıe adam. Balasynan aıyrylǵan
Márııamǵa, fılmniń dramatýrgtary Úmittiń anasyn óltirip, Úmitti Márııamǵa qyz
ǵyp beredi. Osylaısha fılmniń ilgerilegen sátteri boıynsha Marııam men Úmittiń
qarym-qatynastary «taǵdyrlas» adamdardyń qarym-qatynasyna aınalyp, dramalyq
qoıýlyqty arttyrýdyń ınstrýmenti retinde qoldanysqa túsedi.

Bulardyń bári de dástúrli, tanymal shablondar. Áıtpese Ilııastyń ózge
baýyrlary tiri bolǵanda da, Ilııas erkek emes qyz balasy bolǵanda da, Úmittiń
anasy ólmegende de qoǵamymyzdyń basynan ótken osynaý tragedııa – tragedııa bolyp
qalar edi. Alaıda joǵaryda aıtylǵan shablondar tragedııanyń dramalyq ereksheliginiń
údeı túsýine, osylaısha aǵatyn jastyń kóbeıýin qamtamasyz etýge jaraıdy. Biraq
osy jerde mynadaı suraq týyndaıdy: Tarıhty baısaldy túrde zertteý jáne qoǵamdyq
travmamyzben baısaldy túrde júzdesý qaıda qalady?

Tarıhı fılmderimiz jáne
salǵyrttyq

Kınematografııamyzdaǵy tarıhty qolǵa alǵan fılmderdegi eń basty kemshin
tustary – salǵyrttyq. Joǵaryda aıtylǵan máselelerge de negizinen rejıssýralyq
jáne dramatýrgııalyq salǵyrttyq dep qarastyrýǵa bolady. Biraq mundaǵy aıtpaǵym
tehnıkalyq salǵyrttyq.

Mysalymyz «Anaǵa aparar jol» fılmi turǵysynan qarar bolsaq fılmniń
basynda Muqan aǵasy Luqpanmen bolǵan pikirtalasynda ózderiniń kedeı
ekendikterin alǵa tartady. Alaıda dál osy bir sahnada «kedeı bolý» men artqy
kórinis arasyndaǵy qarama qaıshylyq kózge batady. Muqannyń kıiz úıi kedeıdiń
emes orta synyp, tipti baıdyń úıindeı
keıipkerlerdiń kıimderi, úıdiń ishindegi
buıymdar arqyly
kórkem bezendirilgen. 

Salǵyrttyq grımde de boı kórsetýde. Ásirese asharshylyq jyldaryn kórsetip,
ashtyqpen ólimniń esiginiń aýzynda turǵan adamdardyń baqýatty keıpi, fılmniń
sendire alýshy, ılandyrýshy kúshine zor soqqy berýde. Ásirese Márııamnyń qartaıǵan
kezindegi grımi Márııamdy karıkatýralyq
beınege aınaldyrýda. Betindegi «qarttyq belgileri» tabıǵı emes, boıaý
ekendigi kózge urady. Qazirgi tańdaǵy sandyq tehnologııanyń erekshelikterin jaqsy
biletin grım sheberleri rasynda da óte tapshy bolǵany ma?

Fılmniń negizgi keıipkeri Ilııas 1930-jyldardyń basynda ákesiniń aǵasy
Luqpannyń zorlyǵymen Qytaı asýyna týra keledi. Qytaı asqan olar alty aıdyń
ishinde Luqpannyń januıasymen birge Túrkııaǵa barady. Birinshiden Qytaı asqan
qazaqtar Túrkııaǵa qonys aýdarýlary 1930-jyldar emes, 1950-jyldardyń basy[6]
jáne Qytaı men Túrkııanyń arasy sol jyldardyń transporttyq jaǵdaıymen qarar
bolsaq alty aıda ulasatyndaı jaqyn emes. Rejısser qanshalyqty óz fılmine «bul
jáı ǵana kórkem týyndy ǵoı» dep qaraǵan bolsa da osynaý salǵyrttyq kórermenniń
óz tarıhy men qoǵamdyq travmasy jaıynda qate pikirge barýyna sebep bolatyndyǵyn
jiti nazarda ustaǵany jón. Sonymen qatar 1930-jyldar Túrkııa respýblıkaǵa
aınalyp, zaıyrly ómirdi radıkaldy túrde bastan ótkerip otyrǵan bolatyndy.
Modern memleketke aınalý úrdisinde Túrkııada kóptegen zańdar men erejeler paıda
bolyp, tóńkeristik dárejede iske asty. Solardyń biri shapka tóńkerisi (
şapka devrimi) dep atalatyn
qubylys. Sonaý 1925-jyly qabyldanǵan bas kıim kııý zańy boıynsha eldiń
azamattaryna dinı sımvolǵa aınalǵan taqııa, sálde syndy bas kıim úlgilerin
kııýlerine tıym salynǵan bolatyndy. Tipti buǵan qarsy shyqqan júzdegen adam
sottalyp, ólim jazasyna tartyldy. Bul zań, qatelespesem 1950-jyldarda Túrkııanyń
tek partııalyq kezeńnen eki partııalyq kezeńge ótýine deıin óz kúshinde boldy. Alaıda
fılmde Túrkııalyqtar sálde oranyp, taqııa kıgen retinde beınelenýde. Myna bir
fotosýret pen habar Túrkııanyń ánuranynyń sózin jazǵan ári dindarlyǵymen aty
shyqqan jáne 1936-jyly dúnıeden ozǵan aqyn Mehmet Akıf Ersoıdyń janazasyn
jaıynda.[7]
Fotosýretten taqııa nemese sálde syndy dinı sımvoldardy kóre almaısyz. Óıtkeni
joǵaryda da aıtyp ótkenimdeı sol jyldary tıym salynǵan bolatyndy. Alaıda «Anaǵa aparar jol» fılminiń rejısseri
Túrkııaǵa 1930-jyldarmen emes, qazirgi tańdaǵy Túrkııanyń ereksheligimen qaraýda.

Sóz sońy

Qoǵamdyq travmalarǵa baılanysty aıtary barlardyń bul travmalardy,
ómirlerdi, hıkaıattar men kezeńderdi baısaldylyqpen zertteýi kerek ekendigine
senemin. «Anaǵa aparar jol» fılminde osynaý baısaldylyqty kórý qıyn jáne
popýlıstik sabyrsyzdyq pen asyǵystyqtyń baısaldylyqqa kóleńke túsirgenin kórip
otyrmyz. Nátıjede alaqanymyzda qalǵan nárse – únsizdiktiń jalǵasyn tabýy.
Óıtkeni bul «aıtylǵan sózder» bul taqyrypqa baılanysty ózge fılmderdiń aldyna
bóget bolary sózsiz. Bir jaǵynan «aıtylǵan» másele bolǵany úshin memleket
qarajat bólmeýi múmkin, ekinshiden rejısserlerdiń ózderi de bul fılmderdiń
saldarynan máselege «aıtylǵan» dep qaraýlary múmkin.

«Anaǵa aparar jol» fılmine bárinen buryn kınematografııa tiliniń bar
múmkinshiligin qoldanatyn áńgimeleý formasy turǵysynan baǵa bergenim ashyq. Basqa
turǵydan da qaraýǵa bolar edi. Alaıda bul fılmniń kınematografııa ónimi ekenin
eske túsirer bolsaq dál osy tustan qaraýǵa májbúrmiz.

Kınematografııa, qanshalyqty osynaý sabyrsyzdyq pen asyǵystyqqa qarsy tura
almaıtyn jaǵdaıda bolsa da, baısaldy túrde buǵan qarsy turýdan bas tartpaý
kerek dep oılaımyn. Óıtkeni naǵyz hıkaıat tek qana «ýaqyt talabyna» qarsy tura alǵan,
bizdi oılandyra áńgimeleıtin dúnıelerden ǵana shyǵady. Biz munyń keremet mysalyn
rejısser Ardaq Ámirqulovtyń «Otyrardyń kúıreýi» atty fılminen (Alekseı German
jáne Svetlana Karmalıta, senarıı avtorlary) kórdik. Tarıhı emes fılmderge
keler bolsaq Dárejan Ómirbaev pen onyń keıbir zamandastarynyń fılmderi de
baısaldy qazaq kınosynyń tórinen oryn alýda. Serik Aprymovtyń «Qııan» atty
fılmi qanshalyqty kórermendi mazasyzdyqqa súırelese de mazasyz bolýǵa qarsy
kelgen joqpyz. Bul fılmder – bizdiń ishimizdegimen, bizdiki dep neni
sıpattaıtyn bolsaq sonymen baılanys qurǵan fılmder emes pe. Bul turǵydan qarar
bolsaq kınematografııa ózine adal ári laıyqty bolýy kerek. Buǵan kórermendi
jylatý arqyly emes baısaldylyq arqyly ıe bola alady. Qate túsinbeńiz oqyrman,
melodramaǵa qarsy emespiz. Qarsylyǵym, qoǵamdyq tarıhymyzǵa qalaǵan jerinen
qaraı salǵan fılmge, kıno túsinigine; melodrama syndy tanymal mádenıettiń
elementterimen túıisýine; bul jylaýyq atmosferanyń kesirinen fılmniń «ótken
tarıhpen shyndap eseptesý» retinde alǵa tartylýyna; teledıdar fılmi sııaqty
túsirilgen osynaý postmodern melodramanyń «keremet kıno óneri» retinde
usynylýyna, tanylýyna; jáne bárinen de jamany tarıhtyń osylaısha umyt bolýyna. Moldalar
rejıminiń kún ótken saıyn bir buryshqa ıtermelep, shettetkenine qaramastan tereń-tereń
tynys alýdan eshqashan bas tartpaǵan Iran kınematografııasynan alar úlgimiz kóp.

Bizge bárinen buryn teledıdar fılmi men kınematografııanyń ara jigin
ajyrata alatyn jáne qoǵamdyq travmamyzdy qoldana otyryp paıda tabý oıy túgili
pikirine kirmeıtin, joǵarǵy etıkalyq qundylyqtarǵa ıe rejısserler men
dramatýrgtar, jalpy naǵyz óner adamdary qajet-aq.       


Siltemeler:

  1. American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5-basylym). Vashıngton (DC): Author baspasy.
  2. Çelenk, Sevilay (2006). “Anlatı kapanır, hayat devam eder… Yazı Tura-Babam ve Oğlum”. Birikim jýrnaly, №202 san (Aqpan), 107b.
  3. Bul da sonda.
  4. Bul da sonda.
  5. Berger, John (1997). Art and Revolution: Ernst Neizvestny, Endurance, and the Role of the Artist. New York: Vintage International, 141-142.  
  6. Qrńz., Jumalıeva, Darııa (2015). “Qazaqtardyń Túrkııaǵa qonystanýy”. http://old.el.kz/m/articles/view/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3-%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0-%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B
  7. https://www.google.kz/imgres?imgurl=http%3A%2F%2F3.bp.blogspot.com%2F-B45B4grlw8k%2FVJ_65Aj5DAI%2FAAAAAAAABdE%2FUH4TlTpUq0c%2Fs1600%2FGer%25C3%25A7ek%252BTarih%252BSayfas%25C4%25B1.jpg&imgrefurl=http%3A%2F%2Fwww.gercektarihsayfasi.com%2F2014%2F12%2Fmehmet-akif-ersoy-vefat.html&docid=qpt8c2WKllkkOM&tbnid=fLALZqJHga1VPM%3A&vet=1&w=1276&h=1600&bih=602&biw=1422&q=Mehmet%20Akif%20Ersoy%20cenazesi&ved=0ahUKEwjV4Zi-ofrRAhUEYpoKHeGACDYQMwghKAcwBw&iact=mrc&uact=8#h=1600&imgrc=fLALZqJHga1VPM:&vet=1&w=1276