Maqala
Rejısser sheberligi. Buqaralyq qoıylymdardyń rejıssýrasy
Buqaralyq qoıylymdardyń rejıssýrasy
Bólim: Teatr
Datasy: 24.02.2017
Avtory: Әубәкір Рахимов
Maqala
Rejısser sheberligi. Buqaralyq qoıylymdardyń rejıssýrasy
Buqaralyq qoıylymdardyń rejıssýrasy
Bólim: Teatr
Datasy: 24.02.2017
Avtory: Әубәкір Рахимов
Rejısser sheberligi. Buqaralyq qoıylymdardyń rejıssýrasy

Buqaralyq qoıylymdardyń rejıssýrasy

Ýlıy
nashı  kıstı,

Ploadı
nashı palıtry.

V.Maıakovskıı                                                                                                                                                                    

Óner – halyqtyń nár alar erekshe
bir qýat kózi, qaınar bulaǵy. Búginderi qas-qaǵym sát saıyn damyp, kórermen
qaýymǵa rýhanı áserin tıgizip, estetıkalyq tárbıe berip júrgen ónerdiń biri
buqaralyq qoıylymdar men estradalyq shoý. Sondyqtan da rejıssýranyń bul túrine
qoıylar talap-tilekter kún saıyn kúsheıip, kúrdeli sheshimderdi júzege asyrýǵa
umtylýda ekeni belgili. Jeke oryndaýlardan bastap, teatrlandyrylǵan konerttik
baǵdarlamalardyń, ásirese buqaralyq(jalpy halyqtyq) qoıylymdardyń, merekelik
mádenı is-sharalardyń ıdeıalyq-kórkemdik deńgeıi tikeleı rejıssýraǵa baılanysty.
Ulttyq úrdisterdi murat tutqan, azamattyqty arqaý etip, adamı taqyryptardy tý
etip kótere bilý bilikti de, bilimdi rejıssýranyń enshisinde. Búginderi teatr rejısserlarynyń
kóbi múmkindikterine qaraı osy salada qoıylymdar qoıyp júr. Árıne, rejıssýra
mamandyǵynyń negizderi bir bolǵanymen de buqaralyq qoıylymdar men
teatrlandyrylǵan konerttik baǵdarlamalardyń ózindik aıyrmashylyqtary jeterlik. Búginderi
ónerdiń qaı salasy bolsyn sıntezdik(teatr, kıno, tv, ırk, pantomıma,
horeografııa, t.b) túrlerge baı bolǵandyqtan, rejıssýradan kún saıyn jańa
sheshimder, aýqymdy qoıylymdar talap etip otyr. Ol úshin rejısserdiń ómirlik
tájirıbesiniń moldyǵyna, jalpy mádenı deńgeıiniń joǵary bolýymen ǵana emes,
shyǵarmashylyq qııaly baı, kórkemdik oıdy tujyrymdaı alatyn, óz ıdeıasyna ózgeni
eliktire biletin, ádebı tildi taza meńgergen, «shaǵyn dramatýrgııa»(árbir ánniń,
bıdiń, mınıatıýranyń, nomerdiń, jeke kórinisterdiń ózindik dramatýrgııasy) zańdylyqtaryn,
buqaralyq qoıylymdar senarıiniń sharttaryn jetik ıgergen maman bolýy tıis. Osy
oraıda kóptegen rejısserladan san-túrli suraqtardyń týyndap jatatyny barshylyq.
Jer-jerden buqaralyq qoıylymdardyń senarıin qalaı jazý kerektigine keńes
berýdi ótinip, rejıssýranyń atqarar mindetteri jaıly aıtýdy surap jatady.
Sondyqtan ózimniń ustazdarymnan kórgenderim men 1980-shi jyldan beri jasaǵan
irili-usaqty osy saladaǵy qoıylymdarymnan jınaqtaǵan tájirıbemmen bólisip
jatamyn. Tómendegi jazyp otyrǵandarym Respýblıkalyq mádenıet ınstıtýtyna  kásibı deńgeılerin kóterýge kelgen
rejısserlardyń suraýy boıynsha oqyǵan baıandamalarymnyń qysqartylǵan nusqasy.

Ár eldiń, ár halyqtyń ózderiniń
erekshe atap óter merekeleri bar. Bizder úshin bir jyl kóleminde naýryzdan bastap,
8-naýryz halyqaralyq  áıelder kúnine
deıingi memlekettik deńgeıde atalyp ótetin qanshama merekelerimiz bar deseńizshi!
Onyń ústine qazaq halqynyń fánı jalǵannan bastap, baqılyqqa attanǵanǵa deıingi
salt-dástúrine baılanysty atqarylatyn is-sharalary tunyp turǵan qoıylym emes pe!
Olardyń da ózindik senarıi, rejıssýrasy men oryndaýshy «artısteri» bar. Mysaly
«shildehana», «besik toı», «qyrqynan shyǵarý», «tusaý keser», «súndet toı» dep,
jalǵasa beretin tiri pendeniń bul fánı jalǵandaǵy toı-merekeleri jalpy halyqtyq
sıpatqa ıe, ózindik qalyptasqan «senarıı» boıynsha neden bastalyp, nemen
bitetinin jaqsy bilemiz. Án men kúı, bıge qosa saltanatqa laıyqty ártúrli
yrymdardy mindetti túrde atqaryp, «rol» tımegenderi ókpesi qara qazandaı
bolyp: «bir japyraq jyrtysyn aıaǵany nesi?» dep, endi qaıtyp kórispesteı
dramalyq «qaqtyǵystardy» týyndatyp jatady. Olarǵa bireý basý aıtsa, bireýi ashý
aıtyp, bireýi jýyp-shaıyp án men ázilge aınaldyryp tatýlastyryp jatady. Mine
sizge teatr!  Bul merekege kelgender
kórermen retinde emes, oryndaýshylar retinde qatysýǵa keledi. Adamzat balasy
qashanda jalpy halyqtyq meıramdarǵa qulshynys tanytyp kelgen. Bul merekeler tek
kóńil kóterý úshin ǵana emes, jaqsylyq pen izgilik ıdealdaryna, patrıottyqqa
tárbıeleýdi basty maqsat tutqany belgili.

Pýblııstıkalyq, azamattyq
taqyryptarǵa umtylyssyz – buqaralyq qoıylymdardy elestetý múmkin emes. Muny
mamandyqtyń alǵy sharttarynyń biri dese de bolady. Sondyqtan da buqaralyq
qoıylymdardy qoıatyn rejısseridiń qoǵam men halyq aldyndaǵy jaýapgershiligi
orasan zor. Rejısserdiń sol taqyrypqa degen azamattyq kózqarasy da, dúnıe
tanymy da mańyzdy bolmaq. Bul qoıylymdardaǵy kezkelgen aǵattyq – kórermenge
tárbıelik jaǵynan jiberilgen qatelik retinde áser eteri sózsiz. Merekege laıyq
materıaldy muqııat  tańdamaýdan, kórkemdik
beınelerdi naqtylap oılastyrmaǵandyqtan, oryndaýshylarǵa qoıylar talaptyń
álsizdiginen, merekeniń sharyqtap damý joldarynyń qısynyn tappaǵandyqtan
qoıylymǵa kelgen kórermenniń qajetti dárejede áser almaıtyny aıdan anyq. Iosıf
Mıhaılovıch Týmanov: «Mundaı qaýip –
shynaıy ónerdi shalaǵaılylyq (remeslennıchestvo) pen taptaýryndylyq(shtamp)
almastyrǵan jerden bastalady! Alýan túrli teatr ónerleriniń ishindegi buqaralyq
qoıylymdardyń jeńisi men jeńilisi teatr spektaklderine qaraǵanda júz esege
artady. Teatrda premeradan keıin qoıylymǵa oralyp, jóndeýińe múmkindigiń bar,
al, buqaralyq  qoıylym bir-aq ret
qoıylǵanymen uzaq ýaqyt  este
saqtalarlyqtaı áser qaldyrýy kerek»
- deıtin. Teatrda rejısser óz oıyn
sahnalyq keıipkerlerdiń psıhofızıkalyq is-áreketterin ashyp, araqatynastaryn
anyqtap, oqıǵalar legi men qaqtyǵystar arqyly kórsetse, buqaralyq qoıylymdar
men teatrlandyrylǵan konertterde bul taqyryptar ártúrli janrlardan(drama, án,
bı, mýzyka, akrobatıka, t.t.) qurastyrylyp, ortaq ıdeıa úshin bir maqsatqa
arnalǵan kórinister arqyly júzege
asyrylady. Bul jerde rejısser kórermenderdiń jáne qatynasýshylardyń sanasy men
qııalyna sahnalyq sımvoldar arqyly
áser etedi. Dramatýrgııalyq erekshe tásildi qajet etetin rejıssýanyń qıyndyǵy da
osynda.

Ustazym KSRO halyq artısi, Memlekettik
syılyqtardyń laýrety, professor Iosıf Mıhaılovıch Týmanov(Týmanoshvılı) drama
jáne opera teatrynyń rejısseri bolýmen qatar buqaralyq qoıylymdardyń álemdik
deńgeıdegi mańdaı aldy ókili boldy. Moskva, Berlın, Býharest, Varshava,
Helsınkı, Vena, Sofııa, Parıj qalalarynda ótkizgen festıvalderi men merekelik
sharalarynyń ishinen 1957-jyly ótkizgen «Dúnıejúzi jastary men stýdentteriniń
Moskvadaǵy festıvali» men 1980-jyly Moskvada ótken «HHII-shi jazǵy
olımpııadasyn»  aıtsada jetkilikti bolar
deımin. Ideologııalyq baqtalastyqqa baılanysty  AQSh bastatqan biraz elderdiń bul olımpııadaǵa
baıkot jarııalaǵanyna berer jalǵyz jaýap - merekeniń ashylý jáne jabylý saltanaty
boldy. KSRO Ortalyq  komıtetiniń qarsylyqtaryna
qaramaı, eshbir saıasatty aralastyrmaı, sport merekesiniń joǵary dárejede ótkizilýi
senarıdiń avtory, ári bas rejısseri Iosıf Mıhaılovıchtiń basyn báıgege tikken eńbegi
men erligi dese de bolady. Saıası bıýronyń degenine kónbeı, qoıylym tobynyń bar
jaýapgershiligin moıynyna alyp, óz degenin jasaýdyń arty nege soǵaryn bilse de,
rejısserlik muratyna adaldyq tanytty. Teatrdyń jóni bir basqa, al stadıon toly
halyqtyń olımpııadanyń jabylý saltanatynda kóz jasyna ıe bola almaı jylaǵanyn
kórgenińiz bar ma edi?! Olımpııadanyń ashylý sáti sport pen beıbitshiliktiń
qudiretin kórsetse, jabylýy qımastyq pen baýyrlastyqtyń merekesine aınaldy.
Ásirese HHII – shi olımpııadanyń en-tańbasyna aınalǵan Qonjyqtyń qoshtasý sátindegi
qımastyqtyń kózjasyna bar álemdegi kórermenniń ortaqtasqany shyndyq. Ol jaıly
álemdegi aqparat quraldary jazyp, kórsetip jatty. Mundaı merekeniń ekinshi ret
qaıtalanbaıtyny týraly kóp aıtyldy. Beıjin, Vankýver olımpııadalarynyń ashylý,
jabylý saltanattary kompıýterlik múmkindikterdiń sheksizdigin pash etse, Moskva
olımpııadasynyń mádenı baǵdarlamasy: rejıssýra, beıneleý, horeografııa, mýzyka,
oryndaýshylyq ónerlerdiń keremetteı qaıtalanbas úlgilerin kórsetkeni daýsyz.

Bizderdi ustazymyz, Franııa
úkimetiniń ótinishine baılanysty jasalǵan «Orys revolıýııalarynyń ánderi men
bıleri» atty úlken teatrlandyrylǵan qoıylymnyń assısenttik jumysyna
aralastyrdy. Bul baǵdarlama Parıj qalasynda úsh aılyq gastrolde bolǵanda(kúnine
eki ret), jeti myń adamdyq (sýretshi B.Knobloktyń eskızi boıynsha jasalǵan) arnaıy
jasalǵan konerttik (burynǵy kórme jáne sport zaly) zalǵa  álemniń barlyq elderinen kelgen kórermenderdiń: «mse Týmanovtyń
qoıylymyn kóremiz!» - dep, kelgenine kýá boldyq. Teatrlanǵan baǵdarlamanyń
«Vechernyı zvon» áni oryndalatyn kezinde barlyq zal jylaǵan adamdardyń( basym
kópshiligi rossııalyq emıgranttar) óksigine tolyp ketetin. Sokolov atyndaǵy erler
horynyń oryndaýyndaǵy osy ánniń kezinde kórinetin: qaıyńdy alqap, qyzaryp
batqan kúnniń shuǵylasy, alystaǵy shirkeýdiń tóbesi, shabyndyqtaǵy shómeleler,
shalǵylary men tyrmalaryn ıyqtaryna salyp úıine qaıtyp kele jatqan birli – jarym
jastar, múlgigen tynyshtyq, beıqam tirlik... Qarap otyrsańyz Esenın óleńge
qosqan, Levıtan sýretin salǵan rossııa jeriniń tabıǵaty...  Naǵyz saǵynysh týdyratyn kórinister!   Stepan
Razın(ol týraly ándi Ermek Serkebaev oryndady) zamanynan bastalyp, 1980-shi
jyldarǵa deıin keletin baǵdarlamaǵa KSRO – nyń barlyq jerinen jınalǵan artıster
qatysty. Eń basty aıtpaǵym osy eki saǵattyq qoıylymnyń eń alǵashqy repetıııasy.
Ár jerden kelgen ujymdardy, assısent bolǵan bizderge bólip berdi de, ne
isteýimiz kerektigin aıtyp túsindirdi. Ózi zalda otyryp, kimniń qashan sahnaǵa
shyǵyp, qaıda baratyn, ne isteıtinin, mýzykasy men jaryǵy bar, ánderi men bıi
bar, kınosy men halyqtyq kórinisteri bar kúrdeli qoıylymdy týra eki saǵatta
aıǵaı-shýsyz qoıyp shyqty. Árıne, bizder úshin bul múmkin emesteı kóringen. Jeke
oryndaýshylar men bıshiler, hor artısteri, ansamblder men orkestr barlyǵy
kórinis saıyn kıimderine deıin aýystyryp «jańa keıipkerlerdi» oınaıdy. Bul onyń
qoıylymǵa qatysatyn tórt júzden astam adamdardyń ár kórinis saıyn ne isteıtinin
naqty bilýinen. Sońynan bizdi jınap alyp, kelesi repetıııalarda atqaratyn
mindetterimizdi túsindirdi. Mine, osylaısha bir aptanyń ishinde jyldar boıy oqyp
jetpeıtin sabaq aldyq. Olımpııadanyń senarıiniń alǵashqy jobasyn bir jyl buryn
bizge oqyp berip, bizdiń pikirimizdi tyńdady. Ol kezdegi óndiristiń
múmkindiginiń joqtyǵynan senarıge kirmeı qalǵan keremet oılaryn ortaǵa saldy.
Ózimizge senarıı jazdyryp, ony talqylaýlar arqyly buqaralyq qoıylymdardyń
rejıssýrasy týraly túsinigimizdi qalyptastyrýǵa tyrysty.

Buqaralyq merekede bir mezgilde
birneshe orynda mádenı is-sharalar («sheberler aýyly», «kitap saýdasy», «balalar
alańy», «sport alańy», «gúl kórmesi», «ulttyq dám», «sán úlgileri», t.b.) ótip
jatady. Olardyń árqaısysynyń óz maqsaty men atqarar mindetteri bar. Teatrlandyrylǵan
qoıylym osy merekeniń eń basty, ári mańyzdy bólimi bolyp tabylady. Rejısser óz
qoıylymynda merekeniń mańyzyn dáripteýmen qatar, halyqty jańa bir jarqyn
belesterge shaqyrýy, optımıstik rýhyn kóterýi, merekelik kóńil-kúıge bóleýi
kerek.  Árbir merekeniń ózindik
«kókeıkesti maqsaty» bar jáne ol rejısserdiń: «Bul mereke ne maqsat úshin
ótkizilýde?» - degen, suraqqa kórkemdik sheshim arqyly jaýap berýin talap etedi. Ókinishke
oraı buqaralyq qoıylymdardyń senarıin jazýdy meńgergen dramatýrgtarymyz joqtyń
qasy bolǵandyqtan, kóbine rejısserdiń óziniń jazýyna týra keledi. Ózgege
jazdyrǵannyń ózinde de rejısserdiń «redaktorlyǵynyń» baqylaýynda bolady.
Sondyqtan da «rejısserdiń ádebı tildi jaqsy meńgerýi kerek» dep jatatynymyz.

Buqaralyq qoıylymdardyń dramatýrgııasy
birneshe jaǵdaılardy eskere otyryp  jazylady:

Sonyń biri - mereke ótetin oryn: qalalyq alańda, kóshede, stadıonda, klýbta,
sport saraıynda, sýda, taý baýraıynda, t. t. Osyǵan baılanysty qatysatyn
adamdar men merekelik qoıylymnyń kólemi aıqyndalady. Klýbta ótetin merekelik
sharanyń bezendirilýinen bastap, qatysatyn adamdarynyń sanyna, kompozıııalyq
mızansenalaryna deıin stadıon nemese kóshede ótetin merekelerdikinen múldem
bólek bolady. Birine, otyz-qyryq oryndaýshy jetip jatsa, endi birine jeti-segiz myńdaı
adamnyń azdyq etip jatatyn kezderi bolady.

Ekinshiden merekeni
ótkizýge kerekti múmkindigińdi tolyq
bilýiń qajet: Qansha adam qatysa alady? Dekoraııa, býtaforııa men rekvızıttermen
qamtamasyz ete ala ma? Kıimder qandaı bolmaq? t.b. esepke ala otyryp, oryndaýshylardyń
múmkindikterin eskere otyryp senarıı jazylady.   Úshinshiden buqaralyq qoıylymdardyń senarıi -  teatr men
kınodaǵydaı    kóp sózge qurylmaıdy.
Kerisinshe óte az jáne kópshilikke túsinikti sózdermen jazylady. Ondaǵy jazylar
sózder men óleńderdiń de kóbi «urandy» túrde jazylady. Sonshama qalyń
kórermenderge aıtylar oıdyń
«jalańashtanyp» jetkeni uǵynyqty bolady.

Tórtinshiden kórermenderge
áser etý úshin án, bı, kompozıııalyq kórinister
qoldanylady. Sahna men kınodaǵydaı psıhologııalyq usaq detaldarǵa barmaıdy, kórinis
pen sózderdiń tikeleı qısynynan góri, mán-maǵynasynyń qısynyna basa kóńil
aýdarylady. Keı tustarda kórermenniń
zeıinin bir kórinisten, ekinshi bir múldem basqa kóriniske  birden aýystyryp alyp aıtpaq bolǵan negizgi
oıdy jalǵastyra beredi. Bylaısha aıtqanda «shaǵyn dramatýrgııa» zańdylyǵy  men «kınomontaj» tásiline qurylady. Sondyqtan
senarıstiń -  ótip jatqan is-árekettiń syrtqy
kórinisine laıyqty ishki ekpin-yrǵaǵyn dál tabýy kerek. Ol – jeke oryndaýdaǵy án
be, álde toptyq bı me, ne bolmasa teatrlandyrylǵan kórinis pe, hor ma, báribir
qoıylymdaǵy oryny(prolog, sharyqtaý shegi, epılog) men atqarar mindeti qandaı
ekeni anyq kórsetilýi qajet. Osylaısha senarıı merekeniń kókeıkesti maqsatyn,
taqyryby men ıdeıasyn anyqtaıdy. Ár merekeniń ózgege uqsamas, eshqashan
qaıtalanbas kórkemdik sheshimi men jańasha ekpin-yrǵaǵyn tabý rejısserdiń basty
mindeti. Ár merkeniń ózindik kóńil-kúıi bar. Solaı degenimizben barlyq merekege
ortaq  - oryndaýshylar men kórermender
arasyndaǵy baılanystyń zańdylyǵyn eskerý de rejısser men senarıstiń mindeti.
Merekege qatysýshylardy shartty túrde eki topqa: oryndaýshy belsendi topqa jáne
kórermender tobyna bólýge bolady. Sońǵy top qoıylym barysynda belsendilik
tanytyp, sezimderin kórsetip (qolshapalaqtap, sózderimen qoldaý kórsetip,
qosylyp án aıtyp, bılep degendeı) oryndaýshylarmen tyǵyz baılanysqa kóship
ketedi. Buǵan qol jetkizý úshin rejısser kópishiliktiń kóńil-kúıin dóp basar
sheshimderge barýy kerek.                                  

Teatrlandyrylǵan konertte jurttyń
zeıinin sahnaǵa aýdarýdy oılasaq, endi jalpy halyqtyq meıramda olardyń
qumarlyǵyn ártúrli jerlerge (oıyndarǵa, jarystarǵa, baıqaýlarǵa, t.b.) aýdarýǵa
tyrysamyz. Bul bir jaǵynan jurttyń merekelik mádenı sharalarǵa(oıyndarǵa,
baıqaýlarǵa, vıktorınalar men jarystarǵa, t.t.) tikeleı aralasýyna múmkindik
berse, ekinshiden meıramǵa jınalǵan san-myń adamdardyń bir jerde topyrlaýynyń
saldarynan aıaq astynan bolatyn apat pen jazymnan saqtaıdy, tártipsizdikti
boldyrmaýǵa jaǵdaı týdyrady. Uıymdastyrýdyń barlyq sharalaryn rejısserdiń muqııat
bilýi jáne óziniń tikeleı aralasýymen júzege asyrýy shart. Senarıde mereke ótetin orynnyń bezendirilýinen bastap, fınalyna
deıingi is-qımyldar naqty jazylyp, ótetin mádenı sharanyń ýaqyttary tolyǵymen
saǵat, mınýtyna deıin kórsetiledi. Qoıylymǵa qatysatyn oryndaýshylar men
toptardyń qashan, qaıdan, qalaı shyǵyp, ne isteıtini, qaıda baryp, qaıda jáne
qalaı ketetini tolyǵymen jazylǵany kerek. Bir sózben aıtqanda asa mańyzdy
mızansenalyq sheshimniń kompozıııasyn rejısser kúni buryn qııal kózimen kórip,
oısha tolyqtyryp nemese qaǵazǵa túsirip, bolmasa kompıýterlik grafıka jasaý
arqyly anyqtap alǵany jón.   

Senarıdegi is-árekettiń óristeýi men
kompozıııasynyń teatr dramatýrgııasynan ózgeshe, ózine tán qısyny bolady.
Merekelik qoıylymnyń bastalýy, damýy, sharyqtaýy, sońy senarıdiń mindetti
bólikteri, osylar arqyly ár epızodtyń mán-maǵynasy, emoııalyq áseri anyqtalady.
Qalyń jurttyń nazaryn birden baýlyp alý senarıst pen rejıssýranyń mindeti.
Qoıylymnyń taqyryby prologtan bastap ashyla bastaıdy. Ol mereke ótetin orynnan
bastap, qoıylym bastalǵanǵa deıingi taqyryptyq án men kúıler(fonogrammalar),
aıtylyp jatqan izgi tilekter men úndeýler arqyly halyqtyń kóńil-kúıin merekelik
qoıylymǵa daıyndaı bastaıdy. Osy bir oıdy úzbeı oryndaýshylardyń oıyn órnegi
arqyly damytyp, halyqtyń qyzyǵýshylyǵyn artyra otyryp fınalǵa jetkizý kerek. Prolog – merekelik saltanatqa kórermendi
birden baýrap alar jáne ótip jatqan mádenı sharanyń mańyzdylyǵyn pash eter
jaýapty qadam. Fanfary nemese saltanatty mýzykadan bastalyp,  qatynasýshylardyń shyǵýynyń (parad ýchastnıkov)
ózi keremetteı ásem, túrli-tústi qanyq boıaýlarǵa toly kórinis bolǵany qajet. Búginderi
kezkelgen merekelik sharalardy televıdenıege túsirip jatatyndyqtan, olardyń
kógildir ekranda qalaı kórinetindigin de esepke alǵan jón. Is-shara ótetin
alańǵa: tý ustaýshylary (flagonosy), negizgi top (fonovaıa grýppa), kórkemdik
fon(hýdojstvennyı fon), teatr akterlary, ánshiler men bıshiler, horlar, ańdary
men tehnıkalary bar, taǵy da basqalardyń ret-retimen shyǵý saltanatyn merekege
sáıkestirip oılastyrý qajet. Olardyń qaı-qaısysy bolmasyn ortaq oıdy júzege
asyrý jolynda birin-biri tolyqtyryp turýy shart. Daýylpazdar men kerneıshilerdiń
fanfarynan keıin keıde paradtan, keıde kóptegen toptardyń ortaq bıimen,
kórkemdik fonnyń kórinisterimen, negizgi toptarmen alań men sahnany toltyryp baryp
merekeni saltanatty túrde bastap júrmiz. Sodan keıin merekeni ashý úshin
uıymdastyrý alqasynyń tóraǵasyna sóz berilise, jurttyń bar zeıinin ózine
jınaqtaýǵa, merekelik kúıge enýine múmkindik beredi. Bul tusta  tóraǵanyń sahnaǵa shyǵýyn, ketýin sol
prologtyń bir kórkemdik kórinisine aınaldyrý kerek. Al, aıtylar sózdiń qysqa
da, nusqa bolǵany shart. Sahnaǵa shyqqan keı ákim-qaralardyń baıandama jasap, esep
tapsyryp turyp alýyna jol bermeý kerek. Merekeniń shyǵý tarıhy men mánin jınalǵan
halyq jaqsy biledi jáne uıymdastyrýshylardyń uzyn sonar sózin emes, quttyqtaýyn
estigisi keledi. Merekeniń kórkemdik baǵdarlamasyn taǵatsyzdana kútetinin
umytpaýymyz shart. Kóptegen jerlerde merekelik sharany ákimniń jalǵyz ózi sahnaǵa
shyǵyp sóz sóılep ashyp, onan keıin baryp mádenı is-sharalar bastalyp jatady. Qaı
jaǵynan qarasańyzda olqylyǵy kórinip turatyn bul kórinistiń saltanatty kórinisi
men kóńil kúıi de jurt kútkendeı áserge bólemeıdi. Baǵdarlamany júrgizýshilerdiń
kıimi, sahnaǵa nemese alańǵa shyǵýy, aıtar sózderi merekeniń saltanatyn pash eter
alǵashqy qadamdardyń mańyzdy sáti ekenin esten shyǵarmaı qatań talap turǵysynan
qaraýymyz shart. Olardyń kórkine, dıkııasyna, daýys ekpinine, sóıleý mánerine,
sahnalyq mádenıetine basa nazar aýdarylýy qajet. Sahnaǵa shyǵyp alyp:
«sóılegenniń jóni osy»-dep, bátýásiz sózderge erik berýine jol berýge bolmaıdy.
Olardyń «qalyptan shyqpas erkindikte» bolǵany abzal. Aıtylar ár sózdiń
kórermenge daralanyp jetkeni jón.

Senarıdiń mańyzdy bóligi merekeniń
taqyryptyq jaǵynan sharyqtaý shegin dóp basyp kórsete bilýde jatyr. Kópshilik
qaýym tek tamashalaý úshin ǵana emes, ózderi de oryndaýshy retinde qatysyp, lázzát
alýǵa keletinin jaqsy bilemiz. Prologtan bastap óz maqsattaryna halyqty elitken
rejısser men senarıst, endi olardy belsendi oryndaýshylarǵa aınaldyrýǵa
umtylady. Bul endi halyqty japa-tarmaǵaı alańǵa nemese sahnaǵa shyǵarý degen sóz
emes. Jalpyǵa ortaq kóńil-kúıge, áserge bóleý.

Fınaldyń mindeti –
merekeni uıymdastyrǵandaǵy rejısserdiń aıtpaǵyn kórermenniń sanasyna bekitý,
adamdyq, azamattyq uǵymdardy oıatý, kóńilderine shattyq sezimderdi uıalatý. Mine
merekelik qoıylymdardyń senarıiniń jalpy sıpaty osylaı bolǵanymen, ózderine
tán erekshelikteri bar jáne rejısserdiń qııalyna baılanysty túrlishe úlgide
jazylady.

Bul saladaǵy basty qıyndyqtyń biri
– daıyndyq máselesi. Ártúrli ujymdardan jınalǵan «qyryq quraý» oryndaýshylardyń
basyn bir mezgilde qosyp daıyndyq jasaýdy uıymdastyrý keıde múmkin bolmaıdy.
Ekinshiden: «Kem-ketigin keıin toltyrarmyn» deýge taǵy bolmaıdy. Sebebi bir-aq
ret qoıylady. Ne isteý kerek? Mundaıda kómekke keler dúnıe – senarıdiń montaj
retinde qaǵazǵa túsken nusqasy (montajnyı lıst). Onda merekedegi ótetin
is-áreketterdiń ýaqytyn, orynyn, oryndaýshylardyń qaıdan shyǵyp, ne isteıtinin,
qaıda ketetinin, mýzykasy men jaryǵy, basqasy bar barlyǵy qamtylady. Muny árbir
rejısserdiń qaǵazǵa túsirip jasaı bilgeni qajet. Eshqashan «oıǵa saqtaýǵa» senbeý
kerek. Senarıı – merekelik sharany uıymdastyrýdyń jospary bolǵanda, ony iske
asyrýdyń úlgisi – montajdyq paraq (montajnyı lıst). Mysaly:

ýaqyty

senarıi

oryndaý-shylar

rekvızıt-ter

mýzyka

eskertý jáne jaýapty adamdar

1

11.00-11.02

Ulttyq kıimdegi úsh daýylpazshy, eki kerneıshi jigit sahnaǵa shyǵyp, fanfary oınaıdy.

«Qurmanǵa-zy»
ork. Mýzykant-tary

3 daýylpaz, 2
kerneı

Jaıymov «Fanfary».

Jaıymov

2

11.02- 11.05

Parad bastalady: Tý ustaýshylar, negizgi top, keıipkerler, bıshiler. Kórkemdik fonda «Eltańba», «Búrkit», «Kún», «Oıý», «Qarly shyń», «Data»

Áskerler-200,

Stýdentter-680,
artıster-30, bıshiler-600

4 tústi 200 tý,

1600 shoq
gúl,túrli-tústi eki metrlik 1200 lentalar

Bestibaev«Kóne
Túrkistan» fonogram-ma

evchenko,

Ádikárimova,

Kápesov,

Muratbaev

3

11.05-

                   ?

?

?

?

?

Mine osylaısha
jalǵasa beredi. Bul paraq uıymdastyrý tobynyń árqaısysyna taratylyp beriledi de
árkimniń óz mindetin múltiksiz oryndaýyna múmkindik beredi.

Merekelik qoıylym aldyn-ala
uıymdastyrý jumystaryna asa táýeldi. Bul – rejısser, sýretshi, senarıst,
kompozıtor, baletmeıster, admınıstratrolar men ujymdardyń jetekshilerinen
turady. Bularǵa árbir oryndaýshy toptyń(ánshi, bıshi, kórkemdik fon, negizgi top,
t.b.) aldyndaǵy mindetterdiń búge-shigesine deıin túsindirilip, olardy qalaı
atqaratyndyqtary oılastyrylyp, árqaısysyna tısti daıyndyqtyń saǵat, mınýtyna
deıin kórsetilgen jumys kestesi qosa beriledi. Ár toppen jeke-jeke daıyndyqtan
keıin barlyǵyn qosyp, jınaqtaý daıyndyǵy bastalady. Uıymdastyrý tobynyń basty
ustanymy – ýaqytty bosqa óltirmeı jemisti paıdalaný. Kórsetilgen ýaqytta
daıyndyq bastalmasa, qatynasýshy adamdardyń jaýapsyzdyǵyna, qyzyǵýshylyǵynyń
sýynýyna ákep soqtyrady. Sondyqtan jumys kestesinde kórsetilgen ýaqyt ólsheminde
daıyndyqty jasap úlgirýge tyrysý kerek. Ol úshin de ýaqyty, oryny naqty
kórsetilgen daıyndyqtyń jumys kestesin jasap, barlyq jaýapty adamdarǵa
taratylýy qajet.

ýaqyty

Daıyndyq
jospary

oryny

qatysýshylar

sany

Jaýap-r

 

                           17, 18 naýryz

14.00- 16.00

Negizgi top
(fonovaıa grýppa)

 «Dınamo»

stadıony

 

KazUÓA, KazUÝ,
EjK

300

Omar Á. Áset
B.

16.30- 18.00

Barabanshylar,
pro- logtagy bıshiler

«Astana» alańy

AJÁKkýrsant-tary,
bıshiler

100, 100

Bekov T.
Qalıeva

                                        20
naýryz

                                        21 naýryz

Osylaısha jalǵasyp kete beredi.

Jalpy rejısserdiń merekelik
qoıylymdy repetıııasyz ótkizetindeı dárejede bolǵany jón. Budan eshqandaı
daıyndyqtyń keregi joq degen pikir qalyptaspaýy kerek. Bul – rejısser men
uıymdastyrýshy toptyń merekege qatysýshy árbir oryndaýshynyń mindetterin naqty
bilýge mindetti degen qatań talap ekenin durys uǵynýymyz shart.

Buqaralyq qoıylymdardaǵy basty
mindetterdiń biri sýretshiniń bezendirýi men kompozıtordyń enshisinde. Sýretshi
merekelik taqyrypty ashýda mádenı-sharanyń ótetin ornyna laıyqty úılestire otyryp
sheshim jasaıdy. Oryndalar árbir kórinis pen óner túrleriniń(án, bı, orkestr,
hor, ırk, pantomıma, ańdar, tehnıka, t.b.) kásibı erekshelikterin eskere otyryp
jasalady. Bul sýretshiniń erekshe sheberligin qajet etetini belgili. Al, merekeniń
jetistigi – onyń mýzykalyq partıtýrasyna baılanysty ekenin taǵy jaqsy bilemiz.
Bul mindet túrli jolmen: kompozıtordyń arnaıy jazylǵan mýzykasy arqyly nemese
buryn jazylǵan belgili mýzykalardy óńdeý arqyly jáne ártúrli avtorlardyń
jınaqtalǵan mýzykalary arqyly  júzege
asyrylady. Osylardyń barlyǵynda da kompozıtordyń tikeleı aralasýy shart.
Mýzykalyq partıtýranyń stıldik, janrlyq, aspaptyq, úndestik tutastyǵyn
oılastyryp, kórkemdik sheshimniń júzege asýyna  degen jaýapgershilikti atqarady. Qoıylymnyń bastalýynan
sońǵy fınaldyq akkordyna deıingi mýzykalyq áser kúshin anyqtaý kompozıtordyń
mindeti. Qazirgi ǵylmı-tehnıkalyq jetistikterge súıene otyryp úntaspaǵa áýender
men akterlardyń sózderine deıin jazyp, kıno, televıdenıeniń  keremetteı múmkindikterin keńinen paıdalaný
arqyly keremetteı áserli sheshimderge qol jetkizýge bolady.

Joǵaryda aıtylǵan oılardy júzege
asyrý úshin rejısserge tııanaqty kómekshiler aýadaı qajet. Merekedegi esh úzilissiz
birinen keıin biri kórkemdik elementteri almasyp, is-áreketteri jalǵasyp jatqan
kórinisterdi sol kómekshilerdiń bilikti eńbekteri arqyly qol jetkizýge bolady.
Qoıylymnyń dınamıkasy buzylmaýy kerek. Bul óz kezeginde buqaralyq qoıylymnyń
ıdeıalyq-kórkemdiginiń tutastyǵynyń kepili bolmaq. Qoıylym barysynda keıde
sýretshi, kompozıtor, admınıstratordyń bolmaýynan sol mindetterdiń barlyǵyn
rejısserdiń bir ózi atqarýyna týra keletin tustar da jıi kezdesip jatady.
Mundaı jaǵydaıda buryn jasalǵan bezendirilýler men jazylǵan mýzykalarǵa arqa
súıep, ortaq taqyrypty ashatyndaı etip paıdalaný óziniń oń nátıjesin beredi.

Teatrlandyrylǵan konert - ártúrli
janrlardan qurastyrylyp, ortaq taqyrypqa baǵyndyrylady. Aıtylar ánder men
oryndalar bıler de, kórsetiler kórinister de sol maqsat boıynsha tańdalyp
alynady. Fılarmonııalyq konertten ózgesheligi de osynda. Teatrlandyrylǵan
konert bir bólimdi bolsa 1 saǵat 10 mınýt – 1 saǵat 30 mınýttan, eki bólimdi
bolsa birinshisi - 1 saǵat, ekinshisi - 55 mınýttan aspaǵany durys. Kórermenniń
shydamyn taýysyp, zerigýine jol bermeýimiz kerek. Qandaı qoıylym bolmasyn
montajdyq paraqtaǵy ýaqyt kórsetkishin
saqtap, kórinister arasynda orynsyz kidiristerge jol berilmeýin qatań
qadaǵalaý kerek. «Alǵashqy oryndalar
kórinis teatrlandyrylǵan konerttiń epıgrammasy. Onyń tólqujaty men eń basty áripi.
Sondyqtan alǵashqy nomerdiń kóp adamdyq ujymnyń oryndaýyndaǵy áseri kúshti
nomermen bastalǵany jón... Árbir oryndalar nomerdi irilendirip(krýpnyı plan)
kórsetýdiń joldaryn qarastyrýlaryń kerek... Fınal - teatrlandyrylǵan konerttiń
sharyqtaý shegi men kórkemdik ıdeıanyń túıindeler núktesi bolǵandyqtan
kórermenderin rýhtandyrarlyqtaı qýatty kúshke, shyrqaý bıikke kóterilgeni maqul...
Bul salada eńbek etetin rejısserdiń saıası sezimtaldyǵy joǵary, bilim-parasaty
mol, qyzyǵýshylyǵy basym bolýmen qatar kásibı jáne kórkemónerpazdyq
oryndaýshylyqtyń múmkindigin jaqsy bilegeni jón. Ózine oıy men kózqarasy ortaq
murattastaryn tabýǵa tyrysýy kerek»
- deıtin Iosıf Mıhaılovıch.

Buqaralyq qoıylymdar men dataly
merekelerdegi, jalpy halyqtyq meıramdardaǵy teatrlandyrylǵan konerttik
baǵdarlamalarǵa qoıylar talap-tilekter kún saıyn artyp, kúrdelenip, túrlenip
otyrǵan kezde rejısserdiń atqarar isteri orasan zor ekeni aıdan anyq.
Estetıkalyq, etıkalyq tálim berer ónerdiń osy túrine ter tógý búgingi
rejıssýranyń jaýapty da, abroıly mıssııasy ekenin esten shyǵarmaǵanymyz abzal.